بهرام بیضایی

بهرام بیضایی

بهرام بیضایی، نام آشنای عرصه‌ی هنر سینما، نویسنده، کارگردان و فیلمساز صاحب سبک ایرانی است. این هنرمند بزرگ که اصالت او کاشانی است، از معدود کارگردانانی است که هم در عرصه‌ی نمایش، و هم سینما کارنامه‌ی درخشانی دارد. نمایش‌نامه‌های زیادی نیز به قلم او منتشر شده و برخی روی صحنه رفته است. به جرأت می‌توان گفت، بیضایی در دگرگون کردن سینما و تئاتر ایران نقش به سزایی داشته است. از فعالیت‌های مهم او پژوهش‌هایش درباره‌ی تئاتر، سینما و نمایش‌های روی صحنه است. بیضایی پنجم دی ماه ۱۳۱۷ در تهران زاده شد. خانواده اش در کار تعزیه بوده‌اند. پدرش ذکایی بیضایی آرانی، شاعر، تذکره نویس و تعزیه‌خوان بوده است و عمو و پدربزرگش دست‌اندرکار تعزیه و تنظیم متن برای تعزیه بوده‌اند. او نخستین فعالیتهای هنری خود را در نوجوانی آغاز کرد، و در سال‌های آخر دبیرستان دو نمایشنامه با زبان تاریخی نوشت.
  • به قلم مریم عسگری

بهرام بیضایی، نام آشنای عرصه‌ی هنر سینما، نویسنده، کارگردان و فیلمساز صاحب سبک ایرانی است. این هنرمند بزرگ که اصالت او کاشانی است، از معدود کارگردانانی است که هم در عرصه‌ی نمایش، و هم سینما کارنامه‌ی درخشانی دارد. نمایش‌نامه‌های زیادی نیز به قلم او منتشر شده و برخی روی صحنه رفته است. به جرأت می‌توان گفت، بیضایی در دگرگون کردن سینما و تئاتر ایران نقش به سزایی داشته است. از فعالیت‌های مهم او پژوهش‌هایش درباره‌ی تئاتر، سینما و نمایش‌های روی صحنه است.

  • زندگی‌نامه

بیضایی پنجم دی ماه ۱۳۱۷ در تهران زاده شد. خانوادهاش اهل آران و بیدگل و در کار تعزیه بوده‌اند. پدرش ذکایی بیضایی آرانی، شاعر، تذکرهنویس و تعزیه‌خوان بوده است و عمو و پدربزرگش دست‌اندرکار تعزیه و تنظیم متن برای تعزیه بوده‌اند. او نخستین فعالیتهای هنری خود را در نوجوانی آغاز کرد، و در سال‌های آخر دبیرستان دو نمایشنامه با زبان تاریخی نوشت. بیضایی پس از معافیت از خدمت نظام در قرعهکشی، در رشته‌ی ادبیات وارد دانشگاه شد اما تحصیلاتش را نیمه تمام رها کرد، و در سال ۱۳۳۸ به استخدام اداره کل ثبت اسناد و املاک دماوند درآمد. او نوشتن را از سال 1338 با نوشتن نقد، تحقیق و مطالب پراکنده درباره تئاتر و سینما در نشریات علم و زندگی، هنر و سینما، گاهنامهی آرش، مجله موسیقی، کیهان ماه، ماهنامه‌ی ستاره‌ی سینما، ویژه‌ی سینما و تئاتر، کتاب چراغ و ... آغاز کرد.

در سال ۱۳۴۱ به «اداره هنرهای دراماتیک منتقل شد» که نام این مرکز بعدها به «اداره برنامه‌های تئاتر» تغییر یافت. همان سال بیضایی «پژوهش‌های نمایش در ایران» را نیز در مجله موسیقی چاپ کرد که نخستین مجله‌ی تخصصی موسیقی ایران است. او فعالیت خود را در دنیای سینما با فیلم‌برداری یک فیلم هشت میلیمتری چهار دقیقه‌ای سیاه و سفید آغاز کرد، و نخستین فیلم کوتاه خود «عمو سیبیلو» را در سال 1349 ساخت.

بیضایی در سال ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد و از وی دو فرزند به نام‌های نیلوفر و نگار دارد. او یکی از پایه‌گذاران و اعضای اصلی کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۴۷ بود اما در سال ۱۳۵۷ از این کانون کناره‌گیری کرد. از سال ۱۳۴۸ به عنوان استاد مدعو در دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد و در سال ۱۳۵۲ از اداره‌ی برنامه‌های تئاتر به دانشگاه تهران انتقال یافت. او به عنوان استادیار تمام وقت نمایش در دانشکده هنرهای زیبا و مدیریت رشته‌ی هنرهای نمایشی در دانشگاه تهران مشغول به کار شد. بیضایی با همه‌ی پیشینه‌ی درخشانی که داشت در سال ۱۳۶۰ پس از بیست سال کار دولتی از دانشگاه تهران اخراج شد و در سالهای میانی دههی شصت به دنبال خانواده‌اش از ایران مهاجرت کرد. گرچه یک سال بعد به هدف بازیابی فرهنگ کشور به ایران بازگشت.

او در سال ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد و فرزند آخرش نیاسان در سال ۱۳۷۴ متولد شد. در سال ۱۳۷۵ به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود اما ۱۳۷۶ به ایران بازگشت و پس از سالها محرومیت از صحنه دو نمایشنامه‌ی «کارنامه بنداربیدخش» نوشته‌ی خودش و «بانو آئویی» نوشته‌ی میشیما یوکیو را به طور هم‌زمان در سالن چهارسو و سالن قشقایی واقع در تئاتر شهر به روی صحنه برد.

وی هم‌اکنون در ایالات متحده اقامت دارد و در بخش ایرانشناسی دانشگاه استنفورد مشغول تدریس و تحقیق است. در سال ۲۰۱۲ جایزه میراث فرهنگ دانشگاه استنفورد به او اهدا شد و در سال ۲۰۱۳ نیز دانشگاه هاروارد جایزه‌ی سینا را به بیضایی اهدا کرد.

  • بررسی آثار

بیضایی در سبک نوشتاری خود از شیوه‌های حماسی بهره برده است. جستجو در ادبیات کهن، شناخت اساطیر، مطالعه‌ی تاریخ و شاهنامه همگی تجربیات گرانبهایی شد که پایه و مایه‌ی کار نگارش و نیز نگرشهای صحنهای و سینمایی بیضایی بر آنها استوار است. به نوعی در بسیاری از نوشته‌های او، داستان‌ها و شخصیت‌ها از بطن تاریخ گرفته شده‌اند. سبک نوشتاری او را تحت تاثیر سبک خراسانی و بزرگانی چون فردوسی و اخوان ثالث نیز دانسته‌اند. او بیش از آن که در بند روایت قصه باشد، به اهیمت رفتار انسانی می‌پردازد. بیان نمایش‌های بیضایی در مواردی بسیاری شاعرانه و گاه سرشار از مفاهیم عمیق است. محمود دولت‌آبادی، بیضایی را «سعدی معاصر ما» نامیده است.

برخی آثار بیضایی چون «باشو غریبه‌ای کوچک» ، «مرگ یزدگرد» و «سگ کشی» بین عموم مردم بیشتر شناخته شده است. بنا بر نظرسنجی جشنواره فیلم پروین اعتصامی از ۱۳۰ چهره فرهنگی- هنری، فیلم «باشو غریبه کوچک» ساخته‌ی بهرام بیضایی به ‌عنوان بهترین فیلمی که توانسته نقش اجتماعی زنان را منعکس کند، انتخاب شد. ایده اصلی فیلم «باشو غریبه کوچک» متعلق به سوسن تسلیمی، بازیگر نقش ناییجان بود. این فیلم، در سال ۱۳۶۹ و در زمانی که سوسن تسلیمی در سوئد به سر می‌برد، پس از پنج سال توقیف، اکران شد. بهرام بیضایی در مراسم اختتامیه پنجمین جشنواره بین‌المللی فیلم پروین اعتصامی وقتی به عنوان فیلمساز برتر انتخاب شد، جایزه خود را به سوسن تسلیمی هدیه کرد.

  • افتخارات و جوایز

بیضایی که از افتخارآفرینان عرصه‌ی هنر این مرز و بوم است، جوایز بسیاری در کارنامه‌ی خود دارد. برخی از این افتخارات و جایزه‌ها عبارت‌اند از:

برنده مجسمه سپاس بهترین فیلمنامه (رگبار) [ دوره ۵ جشنواره سپاس (مسابقه)] (۱۳۵۱)

برنده جایزه بهترین فیلم از نخستین دوره فستیوال فیلم تهران (رگبار) (۱۳۵۱)

برنده جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره شیکاگو (سفر) (۱۳۵۱)

برنده جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره مسکو (سفر) (۱۳۵۱)

برنده جایزه ویژه جشنواره قاهره (غریبه و مه) ۱۳۵۴

نامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر (شاید وقتی دیگر…) (۱۳۶۶)

برنده جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه (باشو؛ غریبه کوچک) (۱۳۶۹)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی از جشنواره فیلم فجر(مسافران) (۱۳۷۰)

برنده سیمرغ بلورین جایزه ویژه هیات داوران (مسافران) (۱۳۷۰)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین تدوین (مسافران) (۱۳۷۰)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه (روز واقعه) (۱۳۷۳)

برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)

برنده سیمرغ بلورین بهترین تدوین (وقتی همه خوابیم) (۱۳۸۷)

نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی (وقتی همه خوابیم) (۱۳۸۷)

نامزد تندیس زرین بهترین فیلمنامه در جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۷۹)

برنده تندیس زرین بهترین کارگردانی جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)

نامزد تندیس زرین بهترین فیلم جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)

نامزد تندیس زرین فیلم منتخب انجمن نویسندگان و منتقدان (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)

نامزد تندیس زرین بهترین تدوین جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)

نامزد تندیس زرین بهترین عنوان‌بندی جشن خانه سینما (سگ‌کشی) (۱۳۸۰)

  • مجموعه آثار

آثار بیضایی علاوه بر نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌هایی که خود نوشته است، شامل آثاری از خود او یا دیگران است که آنها را کارگردانی کرده است. نوشتهها و اجراهای او به تفکیک در ادامه آمده است:

  • نمایشنامه‌ها

مترسک‌ها در شب-۱۳۴۱

سه نمایشنامه‌ی عروسکی: عروسک‌ها-۱۳۴۱، غروب در دیاری غریب-۱۳۴۱، قصه‌ی ماه پنهان-۱۳۴۲

پهلوان اکبر می‌میرد-۱۳۴۲

هشتمین سفر سندباد-۱۳۴۳

دنیای مطبوعاتی آقای اسراری-۱۳۴۵

سلطان‌مار-۱۳۴۵

میراث و ضیافت-۱۳۴۶

چهار صندوق-۱۳۴۶

ساحل نجات-۱۳۴۷

در حضور باد-۱۳۴۷

دیوان بلخ-۱۳۴۷

گمشدگان-۱۳۴۸

راه طوفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی-۱۳۴۹

ندبه-۱۳۵۶

نوشته‌های دیواری-۱۳۵۷

مرگ یزدگرد-۱۳۵۸

خاطرات هنرپیشه‌ی نقش دوم-۱۳۶۰

فتح‌نامه کلات-۱۳۶۱

پرده‌خانه-۱۳۶۴

جنگ‌نامه غلامان-۱۳۶۷

طرب‌نامه-۱۳۷۳

سهراب‌کشی-۱۳۷۳

مجلس بساط برچیدن-۱۳۷۶

افرا یا روز می‌گذرد-۱۳۷۶

مجلس قربانی سنمار-۱۳۷۷

گزارش ارداویراف-۱۳۷۸

مجلس ضربت زدن-۱۳۷۹

شب هزار و یکم-۱۳۸۲

دیوان نمایش (جلد یک و دو؛ شامل نمایشنامه‌های دهه‌ی ۱۳۴۰)- ۱۳۸2

مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین-۱۳۸۳

تاراج نامه -۱۳۹۰

فیلمنامه‌‌ها:

عمو سیبیلو (کوتاه)-۱۳۴۹(فیلم شده: ۱۳۴۹)

عیار تنها-۱۳۴۹

رگبار-۱۳۴۹(فیلم شده: ۱۳۵۰)

سفر (کوتاه)-۱۳۵۱(فیلم شده: ۱۳۵۱)

غریبه و مه-۱۳۵۱(فیلم شده: ۱۳۵۲)

حقایق درباره لیلا دختر ادریس-۱۳۵۴

چریکه تارا-۱۳۵۴(فیلم شده: ۱۳۵۷)

کلاغ-۱۳۵۵(فیلم شده: ۱۳۵۵)

چشم‌انداز-۱۳۵۵(بازنویسی-۱۳۷۵)

آهو، سلندر، طلحک و دیگران-۱۳۴۹

قصه‌های میر کفن‌پوش-۱۳۵۸

شب سمور -۱۳۵۹

اشغال-۱۳۵۹

آینه‌های روبرو-۱۳۵۹

روز واقعه -۱۳۶۱

داستان باور نکردنی-۱۳۶۱

زمین-۱۳۶۱

عیارنامه-۱۳۶۳

پرونده قدیمی پیرآباد-۱۳۶۳

کفش‌های مبارک-۱۳۶۳

تاریخ سری سلطان در آبسکون-۱۳۶۳

باشو غریبه کوچک-۱۳۶۴(فیلم شده: ۱۳۶۴)

قلعه کولاک -۱۳۶۴

وقت دیگر شاید-۱۳۶۴(فیلم شده: ۱۳۶۶ با نام شاید وقتی دیگر)

طومار شیخ شرزین -۱۳۶۵

گیل‌گمش -۱۳۶۵

دیباچه نوین شاهنامه -۱۳۶۵

پرده نئی-۱۳۶۵

آقای لیر-۱۳۶۷

برگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده-۱۳۶۷

سفر به شب-۱۳۶۸

مسافران-۱۳۶۸(فیلم شده: ۱۳۷۰)

فیلم در فیلم-۱۳۶۹

چه کسی رییس را کشت؟-۱۳۷۱

سگ‌کشی-۱۳۶۸(فیلم شده: ۱۳۷۹)

یوانا یا نامه‌ای به هیچ‌کس -۱۳۷۱

گبر گور یا گفتگو با خاک(کوتاه)-۱۳۷۲

سیاوش‌خوانی(فیلمنامه/نمایشنامه)-۱۳۷۲

آوازهای ننه آرسو-۱۳۷۳

حورا در آینه-۱۳۷۴

مقصد-۱۳۷۵

اعتراض-۱۳۷۵

گفتگو با باد(کوتاه)-۱۳۷۷

گفتگو با آب(کوتاه)-۱۳۷۸

گفتگو با آتش(کوتاه)-۱۳۷۸

گفتگو با خاک (کوتاه)ـ۱۳۷۸

ایستگاه سلجوق-۱۳۷۹

اتفاق خودش نمی‌افتد-۱۳۸۱

سند-۱۳۸۳

ماهی-۱۳۸۳

لبه پرتگاه-۱۳۸۵

وقتی همه خوابیم-۱۳۸۶

 

روایت‌ها:

سه برخوانی: اژدهاک-۱۳۳۶و۱۳۴۰ ، آرش-۱۳۳۷و۱۳۴۲ ، کارنامه بندار بیدخش-۱۳۳۸و۱۳۷۴

حقیقت و مرد دانا-۱۳۴۹

 

پژوهش‌ها:

نمایش در ژاپن-۱۳۴۳

نمایش در ایران-۱۳۴۴

نمایش در چین-۱۳۴۸

نمایش در هند-۱۳۵۰ (چاپ نشده)

ریشه‌یابی درخت کهن-۱۳۸۲

هزارافسان کجاست؟-۱۳۹۱

 

اجراها

تئاترها:

عروسک‌ها ـ(۱۳۴۵)

ضیافت و میراث-(۱۳۴۶)

سلطان مار-(۱۳۴۸)

مرگ یزدگرد-(۱۳۵۸)

کارنامه بنداربیدخش-(۱۳۷۶و۱۳۷۷)

بانو آئویی-(۱۳۷۶و۱۳۷۷)

شب هزارو یکم-(۱۳۸۲)

مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین-(۱۳۸۴)

افرا یا روز می‌گذرد-(۱۳۸۶)

جانا و بلادور ـ(۱۳۹۱/۲۰۱۲)

فیلم‌ها:

وقتی همه خوابیم (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۸۷)

قالی سخنگو (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۸۵)

زمانه (حمیدرضا صلاحمند) [تدوینگر] (۱۳۸۱)

گفتگو با باد (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس-تدوینگر] (۱۳۷۷)

سگ کشی (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-سرمایه گذار-طراح عنوان بندی] (۱۳۸۰)

نقشی بر آب (حمیدرضا صلاحمند) -فیلم کوتاه- [تدوینگر] (۱۳۷۶)

فصل پنجم (رفیع پیتز) [فیلمنامه نویس] (۱۳۷۵)

بازی‌های پنهان (کریم هاتفی نیا) [تدوینگر] (۱۳۷۴)

برج مینو (ابراهیم حاتمی کیا) [تدوینگر] (۱۳۷۴)

روز واقعه (شهرام اسدی) [فیلمنامه نویس] (۱۳۷۳)

مسافران (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-تهیه کننده] (۱۳۷۰)

شاید وقتی دیگر… (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-سازنده آنونس] (۱۳۶۶)

باشو غریبه کوچک (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۶۴)

دونده (امیر نادری) [تدوینگر] (۱۳۶۳)

مرگ یزدگرد (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-تهیه کننده] (۱۳۶۰)

خط قرمز (مسعود کیمیایی) [داستان نویس] (۱۳۶۰)

بچه‌های جنوب؛ جستجوی دو (امیر نادری) -[فیلم نیمه بلند]- [تدوینگر] (۱۳۶۰)

سلندر (واروژ کریم مسیحی) -فیلم کوتاه- [تدوینگر] (۱۳۵۹)

چریکه تارا (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-طراح صحنه و لباس-تهیه کننده] (۱۳۵۷)

کلاغ (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۵)

غریبه و مه (بهرام بیضایی) [تدوینگر-کارگردان-فیلمنامه نویس-] (۱۳۵۲)

سفر (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۱)

رگبار (بهرام بیضایی) [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۵۰)

عمو سیبیلو (بهرام بیضایی) -فیلم کوتاه- [کارگردان-فیلمنامه نویس] (۱۳۴۹)