محمد تقی دانش پژوه

محمد تقی دانش پژوه

محمدتقی دانش‌پژوه متولد ۳۰ فروردین ۱۲۹۰، در شهر آمل است. وی را پدر علم نسخه شناسی موسیقی قدیم ایرانی نامیده اند که از بزرگ‌ترین کتاب شناسان ایران در دنیای علم و دانش بود.

محمدتقی دانش‌پژوه متولد ۳۰ فروردین ۱۲۹۰، در شهر آمل است. وی را پدر علم نسخه شناسی موسیقی قدیم ایرانی نامیده اند که از بزرگ‌ترین کتاب شناسان ایران در دنیای علم و دانش بود.

دانش پژوه تحصیلات مقدماتی را نزد پدر خویش آموخت و در سن هجده سالگی با فوت پدر برای ادامه تحصیل و بهره مندی از ظرفیت های حوزه علمیه و اساتید آن به قم عزیمت نمود. وی از محضر اساتیدی چون مرعشی نجفی و سید محمد مشکات بهره برد و پس از تکمیل تحصیلاتش در سال 1320 موفق به اخذ لیسانس الهیات خود از دانشگاه تهران شد.

وی پس از فارغ‌التحصیلی در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران به عنوان کمک کتابدار مشغول به کار شد. دانش‌پژوه با مدرک لیسانسش این فرصت را پیدا کرد تا به عنوان رئیس کتابخانه دانشکده ادبیات موقعیت خود را تثبیت کند. ریاست کتابخانه مرکزی، مشاور فنی کتابخانه مرکزی و در سال ۱۳۲۶ عضویت در کمیته علمی از موفقیت های پی در پی او در دانشگاه تهران بود. وی از سال ۱۳۳۴ تدریس در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران را آغاز کرد. 

وی در دوران تدریس دروس منطق، تاریخ فلسفه اسلامی، تاریخ خاورشناسان، روش تحقیق و عرفان اسلامی  را در دوره کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری بر عهده داشت. در سال ۱۳۴۹ به‌ دانشیاری تمام وقت دانشکده ادبیات دانشگاه تهران را اخذ کرد و در کنار آموزش و پژوهش که تمام وقت او را گرفته بود عنوان مشاور علمی کتابخانه نیز به او داده شد که تا اواخر عمر به نحو احسن در این خدمت درخشید.

در سال ۱۳۲۵ آشنایی با جوانی از دانشکده حقوق به نام «ایرج افشار» نقطه قوتی در زندگی دانش پژوه بود. افشار نسبت به اطلاعات مربوط به فلسفه اسلامی مندرج در مقالات وی که تا آن زمان منتشر شده و کیفیت انتقال آن از یونان به نزد ایرانیان علاقه مند شده و علقه نویسنده به کتاب ها و نسخه‏های خطی را به خوبی درک کرده بود. حاصل10 سال همکاری مشترک دانش پژوه و افشار، بنیانگذاری نشریات فرهنگ ایران زمین و نیز نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران بود. 

دانش‌پژوه فعالیت عمده اش را بر فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی متمرکز کرده بود که نقطه آغاز آن از کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران بود. وی با سفر به شهرهای ایران نسخه های خطی کتابخانه های این شهرها را بررسی و برخی را در نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران چاپ می کرد. بزرگترین خدمت وی به ایران، دنیای اسلام و عالم کتابداری همین بود که روزنه ای از کتاب‌های خطی و گنجینه‌های ایرانی را به سوی جهانیان گشوده و این ذخایر علمی را معرفی کرد.

انجمن آسیایی فرانسه دانش پژوه را به دلیل وسعت معلومات در تصحیح و نشر متون فارسی و احاطه بر فلسفه، منطق، ادبیات، الهیات، کتابداری، و فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی در سراسر جهان خاورشناسی نام آور بود، به عضویت افتخاری خود برگزید.

وی همچنین به‌منظور کسب اطلاعات کتابشناختی و نسخه‌شناختی و به‌دستور دانشگاه تهران به شهرهای بغداد، نجف، کربلا، و کاظمین در عراق؛ مدینه و مکه در عربستان سعودی (۱۳۴۵)؛ مسکو، لنینگراد، تفلیس، دوشنبه، تاشکند، بخارا، سمرقند، و باکو در آسیای مرکزی؛ پاریس، مونیخ، لیدن، اوترخت، و استانبول در اروپا؛ و همچنین شهرهای کمبریج، بوستون، پرینستن، آن آربرمیشیگان، شیکاگو، و نیویورک در امریکا سفر کرد.

او با بسیاری از مجامع بین‌المللی و ایران‌شناسی همکاری می کرد که شورای ارزشیابی نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجلس شورای ملی (سابق) و مجلس سنا(سابق)، کتابخانه ملی ایران، و فرهنگستان زبان و ادب فارسی از آن جمله‌اند.

دانش‌پژوه در طول زندگی خود بیش از ۵۰ کتاب و صدها مقاله را نگارش کرده است. کتاب «فهرست آثار دانشمندان ایرانی واسلامی درغنا و موسیقی» وچند مقاله دیگر در این باب از آثار چاپ شده اوست. وی کتابخانه شخصی اش را که ماحصل سال‌ها پژوهش و تحقیق اوست وقف کتابخانه عمومی مجتبی مینوی کرد.

کهولت سن و ناتوانی وی را از تحقیق و مطالعه بازنداشت و پس از دو بار سکته  سه‌شنبه ۲۷ آذر ۱۳۷۵ درگذشت و در بهشت زهرا قطعه هنرمندان آرام گرفت.

 

  • آثار:

. ذخیره خوارزمشاهی (جلد ۱ و ۲)، اسماعیل بن حسن جرجانی، ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: المعی

· استرآبادنامه (سه سفرنامه، وقفنامه و سرگذشت) ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، مسیح ذبیحی (به اهتمام)، تهران: امیرکبیر

· مجمل الحکمه: ترجمه گونه‌ای کهن از رسائل اخوان الصفا، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)

· جامع التواریخ: قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان، رشیدالدین فضل‌الله، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، محمد مدرسی (به اهتمام)، تهران: علمی و فرهنگی

· نوادر التبادر لتحفه البهادر، محمدبن ایوب دنیسری، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)

· دستورالجمهور یا مناقب سلطان العارفین ابویزید طیفور، احمدبن حسین خرقانی، ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران، میراث مکتوب وابسته به مرکز نشر میراث مکتوب

· المنطق، حدود المنطق، عبدالله بن داودیه ابن مقفع، حبیب بن بهریز ابن بهریز، محمدتقی دانش‌پژوه (مترجم)

· جامع التواریخ، قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان، سیف‌الله فضل اللهی، محمدتقی دانش‌پژوه (مترجم)، محمد مدرسی زنجانی (مترجم)، تهران: علمی و فرهنگی

· وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی از تاریخ تشکیل این سلسله تا مرگ سلطان سنجر، عباس اقبال آشتیانی، یحیی ذکاء (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: دانشگاه تهران

· نوادر التبادر لتحفه البهادر، محمدبن ایوب دنیسری، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

· ترجمه النکت الاعتقادیة از شیخ مفید

· ترجمه مصادقةالاخوان از ابن‌بابویه رازی

· الرسالةالمعینیة خواجه طوسی (یادبود خواجهٔ طوسی)

· تبصره ابن سهلان ساوی به فارسی با دو رساله در منطق

·  دو رساله دربارهٔ آثار علوی

·  معتقد الامامیه

·  اخلاق محتشمی از خواجهٔ طوسی

·  کسر اصنام الجاهلیة از صدرالدین محمد القوامی الشیرازی

·  تحفه در اخلاق و سیاست متن فارسی سده هشتم

· النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی از شیخ طوسی (عربی با ترجمه فارسی کهن)

· ترجمه مختصر نافع از محقق حلی

·  زبدة التواریخ (تاریخ اسماعیلیه به فارسی)

· کتاب الاسرار و سرّ الاسرار از ابوبکر محمد بن زکریا رازی

· تصحیح کتاب «مفتاح الطب و منهاج الطلاب» (کتاب برگزیدهٔ سال)

·  فهرست کتابخانهٔ اهدایی آقای سید محمود مشکوة به کتابخانه دانشگاه تهران در هیجده مجلد

· فهرست کتابخانه دانشکده حقوق

· فهرست کتابخانه دانشکده ادبیات (نسخه‌های خطی)

· فهرست کتابخانه سپهسالار

·  فهرست کتابخانه دانشکده الهیات