محمدرضا شمس

محمدرضا شمس

محمدرضا شمس، نویسنده و مترجم، در سال 1336 در محله‌ی شاهپور تهران به دنیا آمد. خانواده‌اش همچون اهالی دیگر محله، مذهبی و جزء طبقه متوسط جامعه بودند.
  • به کوشش عاطفه صابونی

محمدرضا شمس، نویسنده و مترجم، در سال 1336 در محله‌ی شاهپور تهران به دنیا آمد. خانواده‌اش همچون اهالی دیگر محله، مذهبی و جزء طبقه متوسط جامعه بودند. محمدرضا از کودکی علاقه زیادی به خواندن کتاب داشت اما از آنجا که در آن سال‌ها، کتاب ویژه‌ی کودک و نوجوان اندک بود، خواندن کتاب‌های کلاسیکِ نظم و نثر ایرانی و خارجی راه چاره‌ای برای او بود. دوران تحصیل ابتدایی و دبیرستان را گذراند و بعد وارد هنرستان شد. در هنرستان به گروه تئاتر مرکز رفاه خانواده نازی‌آباد پیوست و در این گروه با کسانی چون پرویز پرستویی همکاری کرد. حاصل این دوران بازی در نمایش‌های «خانه‌ی بارانی»، «چشم در برابر چشم» و «شب» بود. سرودن شعر و نوشتن نمایشنامه نیز از دیگر کارها و دغدغه‌های شمس در آن سال‌ها بود.

محمدرضا شمس همکاری با مجله‌های کودک و نوجوان را با کیهان بچه‌ها در سال‌های بعد از انقلاب شروع کرد. در همین سال‌ها اولین شعر او با نام «نیلوفر من» چاپ شد. به تدریج علاقه‌ی او به داستان‌نویسی گسترده‌تر و عمیق‌تر شد تا آنجا که عمده کار او به نوشتن داستان تعلق گرفته است. همکاری با مجله‌های مطرح و معتبر حوزه‌ی کودک و نوجوان چون رشد نوآموز، سروش کودک و نوجوان، باران، پوپک، سلام بچه‌ها، گلگ، نبات و ... قلم و مهارت او را روز به روز قوی‌تر کرد.

سال 1364 بود که اولین کتاب محمدرضا شمس، با عنوان «اگر این چوب مال من بود» توسط انتشارات کانون پرورش فکری کودک و نوجوان چاپ و منتشر شد. به دنبال آن داستان‌ها و قصه‌های کودکانه‌ی شمس در سال‌های بعد در انتشاراتی چون قدیانی، افق، محراب قلم، پیدایش، مدرسه، امیرکبیر، شباویز، رویش و ... به چاپ رسید.

با این‌حال شمس فعالیت در عرصه‌ی تئاتر کودک و نوجوان را نیز رها نکرد و در طی سال‌های متمادی چه به عنوان نویسنده و چه عروسک‌گردان یا گوینده‌ی عروسک در نمایش‌های گوناگونی به کار پرداخت و با بزرگانی چون بهروز غریب‌پور، رضا فیاضی، حسن دادشکر و حمید عبدالملکی، تئاترهای عروسکی درخشان و ماندگاری را به صحنه برد. از دیگر فعالیت‌های ماندنی او نویسندگی مجموعه تلویزیونی «هادی و هدی» و «قصه‌های کوچه ما» در دهه‌ی شصت شمسی بود و در دهه‌های بعد در مجموعه تلویزیونی «ببری و آقا جون»، «بزبز قندی»، «ناجورها» و «عکاسخانه» با صدا و سیما همکاری کرد.

محمدرضا شمس در طی عمر 37 ساله‌ی هنری-ادبی‌اش بیش از شصت کتاب منتشر کرده است و در حوزه‌ی ادبیات و هنر کودک و نوجوان در کارهای شاخصی فعالیت داشته است. تا به حال جوایز متعدد داخلی و خارجی به او تعلق گرفته است از جمله‌ی آن می‌توان به دیپلم افتخار IBBY ، برنده‌ی کتاب منتخب کتابخانه مونیخ سال 2004 برای کتاب «دیوانه و چاه» و «دختره خل و چل»، برنده کتاب سالِ کانون پرورش فکری کودک و نوجوان و کتاب رشد و مجلات متعدد در سال‌های مختلف اشاره کرد.

یکی از علاقه‌مندی‌ها و در عین حال شاخصه‌ی محمدرضا شمس به عنوان نویسنده در حوزه‌ی ادبیات کودک، بازآفرینی افسانه‌ها و قصه‌های کهن است. به عقیده‌ی او قصه‌ها و افسانه‌ها، همزاد انسان و گونه‌ای از تاریخ شفاهی هستند. هیچ‌گاه جذابیت خود را برای مخاطب از دست نمی‌دهند چرا که از دل باور و خواستِ مردم برآمده‌‌اند. اما تداومِ این جذابیت در آن است که این افسانه‌ها به روز شوند و به دنیای مخاطبِ معاصر نزدیک شوند؛ کاری که محمدرضا شمس در کتاب‌های خود  با قصه‌ها و افسانه‌های کهن می‌‌کند و در میان نسل حاضر طرفداران زیادی دارد. برای مثال او در کتاب «قصه‌‌‌های سر و ته» 14 قصه‌ی قدیمی و آشنا را سر و ته روایت کرده است؛ مثلاً در داستانِ کدو قلقله‌‌زن به روایتِ شمس، این‌‌بار کدو است که به دنبال پیرزن می‌‌گردد و سراغش را از شیر و گرگ و پلنگ می‌‌گیرد. به گمان او چنین روایتی هم تخیل و هم خلاقیت کودک را پرورش می‌دهد. و از طرفی دیگر قرار گرفتن در نقش‌های متفاوت و دیدن دنیا از زاویه‌‌های مختلف سبب می‌شود تا کودکان -و به طور کلی مخاطب- با نیروها و زوایای پنهانِ دورنیِ خود مواجه شود و آن‌ها را بشناسد. همچنین محمدرضا شمس در دو کتاب «افسانه‌های این‌ور آب» و «افسانه‌های آن‌ور آب» با زبانی طنز و بازیگوش – که از ویژگی‌‌های سبکِ او در داستان‌‌نویسی است-، به بازآفرینی سیصد و پنجاه و دو افسانه از ملل مختلف جهان پرداخته است.

از دیگر کارهای نو و خلاقانه‌ی او استفاده از قصه‌ و افسانه‌ در آموزش و معرفی سی و دو حرفِ الفبا به نوآموزان است. شمس هر حرف را با توجه به شکل و صدای آن در قالب قصه‌ای به تصویر کشیده است. و یکی از آخرین تالیفات او در بازآفرینی قصه‌های کهن برمی‌گردد به داستان حسن کچلِ معروف در مجموعه سه جلدی «پهلوان پشه». در این سه‌گانه، در دنیایی فانتزی و تخیلی، با حسن کچلی تنبل اما قهرمان مواجه هستیم که هم ساده است و هم زبر و زرنگ که کارهای قهرمانانه انجام می‌دهد. و یا محمدرضا شمس در «لطیفه‌های شیرین بهلول» از طنازی و شهرت بهلول در ادبیات فارسی، برای نقل قصه‌هایی طنزآمیز و عبرت‌آموز استفاده می‌کند. شمس توضیح داده که علاقه‌اش به این شخصیت، خصوصیتِ منحصر به فرد او در تظاهر به دیوانگی است. بهلول از یاران و نزدیکان امام جعفر صادق بوده که با تظاهر به دیوانگی خودش را از شر حکومت فاسد هارون حفظ می‌کرده و در عین حال با طنز و کنایه به نقد جامعه و حکومت می‌پرداخته است؛ همچون ملانصرالدین.

اما خلاقیت و هوشمندی محمدرضا شمس در تلفیقِ افسانه و باورهای کهن با ژانرهای امروزی را می‌توان در مجموعه‌ی «قصه‌های ترسناک» دید. او در این قصه‌ها علاوه بر دیو، هیولا و خون‌آشام از برخی شخصیت‌های خرافی و بومیِ ایران چون بختک، آل و جن نیز بهره گرفته و با تلفیق ژانر وحشت و ژانر فانتزی داستان‌هایی درباره‌ی این‌ شخصیت‌ها نگاشته است.

در دهه‌های اخیر نویسندگان کودک و نوجوان توجه ویژه‌ای به بازنویسی و بازآفرینی داستان‌های شاهنامه داشته‌اند. محمدرضا شمس نیز از جمله‌ این نویسندگان بوده که با بازنویسیِ زندگیِ رستم بر اساس روایتِ شاهنامه در قالب کتابی با نام «رستم دستان»،  به سرگذشت این پهلوان افسانه‌ای ایران پرداخته است. و با زبانی روان و ساده داستان تولد، اسب گزیدن، شرح جنگ‌ها و هفت خوان و دیگر حوادث زندگی‌اش تا مرگ رستم را نوشته است. همچنین در کتاب «ضحاک»، با روایتی جذاب و از زبانِ خودِ ضحاک، زندگی او را از تولد تا به بند کشیده‌ شدنش در البرز کوه، نقل کرده است.

ترجمه‌ی کتاب «44 قصه از هانس کریستین اندرسن» نیز از کارهای شمس در زمینه‌ی ترجمه‌ی فارسی است که با اقبال خوبی مواجه شده است.
 

  • آثار

الف چی بود، ب کی بود: 32 قصه با 32 حرف، پنجره، 97

سرزمین دیوها، افق، 97

غول بیابونی، افق، 97

دختر شاه فرنگ،افق، 97

44 قصه از هانس کریستین اندرسن

یک دانه گردو، محراب قلم، 97

مرادشمر، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 96

نیمکت پیر، موسسه فرهنگی مدرسه برهان، 96

لطیفه‌های شیرین بهلول، پیدایش، 96

گاو کوچولویی که بابا نداشت، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 95

اسباب‌کشی جیرجیرک‌ها، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 95

قصه پلی که بود و دیگر نیست، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 95

دماغ آدم برفی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 95

دختر نارنج و ترنج، افق، 95

دختر ماه پیشونی، افق، 95

دختر گل خندان، افق، 95

رقص جن‌ها، هوپا، 95

هیولای کوه به دوش، هوپا، 95

قصه‌های الفبا، هوپا، 95

اسکلت بخشنده، هوپا، 95

افسانه‌های آن‌ور آب، افق،95

افسانه‌های این‌ور آب، افق، 95

این طوری، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 95

درخت، شهر قلم، 94

سیب کچل، پیدایش، 94

گوساله لج‌باز، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 94

ستاره، چکه، 94

عنکبوت، چکه، 94

سنگ، چکه، 94

عروسی، شرکت شباویز، 94

ل بازیگوش، افق، 94

هشت‌پا، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 94

فاصله‌ای که پیر شد، پیدایش، 94

پیازی که گرمش بود، پیدایش، 94

چتر، شهر قلم، 93

جوراب پشمی، شهر قلم، 93

سبیل عمو، پیدایش، 93

قصه‌های سر و ته، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 92

قصه‌های الکی پلکی، پیدایش، 92

قصه‌های الکی پلکی 2، پیدایش، 92

قصه‌های الکی پلکی 1، پیدایش، 92 

اتوبوس و دریا، نشر شهر تهران، 92

سیب سبز، نشر شهر تهران، 92

قصه‌های الکی پلکی 3، پیدایش، 92

جوراب پشمی، چکه، 91

چکه، چکه، 91

مداد، چکه، 91

عنکبوت، شهر قلم، 91

ستاره، شهر قلم، 91

اتوبوس گروهی از نویسندگان، شهر قلم، 91

آدم برفی، چکه، 91

کلاه، شهر قلم، 91

گاو، شهر قلم، 91

چتر، چکه، 91

دختره خل و چل، حوض نقره، 91

یک آسمان فرشته: زندگی‌نامه امام رضا (ع)، موسسه فرهنگی مدرسه برهان، 90

درخت، شهر قلم، 90

قابلمه، چکه، 90

بزغاله، شهر قلم، 90

سنگ، شهر قلم، 90

دستکش، شهر قلم، 90

دزدی که پروانه شد، نشر چشمه، 90

صبحانه خیال، نشر چشمه، 90

فاصله‌ای که پیر شد (قصه‌های سال‌های 1373 تا 1385)، پیدایش، 90

محمد (ص)، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 89

من من کله گنده، افق، 89

تنبل پهلوان، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 88

یک روز یک پسره، نشر شهر تهران، 88

یک روز یک دگمه‌هه، نشر شهر، 88

ننه گلاب، نشر شهر تهران (وابسته به سازمان فرهنگی هنری، 88

طوطی و بقال: بر اساس حکایتی از مثنوی مولوی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 87

تو مادر منی؟، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 87

دیوانه و چاه، افق، 87

افسانه‌های روباه، محراب قلم، 87

افسانه‌های زرنگ‌ها، محراب قلم، 87

افسانه‌های تنبل‌ها، محراب قلم، 87

افسانه‌هایی از احمق‌ها، محراب قلم، 86

افسانه‌های جن و پری، محراب قلم، 86

بادکنک و اسب آبی، افق، 85

قصه‌های عاشقانه، محراب قلم، 85

جاده، شرکت شباویز، 84

افسانه‌های کچل، محراب قلم، 84

آسمان، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

غذا، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی،84

غذا، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

حرکت، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

آب و هوا، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

آب و هوا، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

ارتباط، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

لانه، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

مراقبت از خود، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

لانه و بچه‌های جانوران، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 84

دومرول دیوانه، شرکت شباویز، 84

خورشید مال کیه؟، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 83

صیادان ماه، شرکت شباویز، 83

مداد سیاه و مداد قرمز، شرکت شباویز، 83

آرزوهای رنگی، شرکت شباویز، 83

عاشق و صنم، شرکت شباویز، 82

نیما، موسسه فرهنگی مدرسه برهان، 82

شیر آب و بشقاب چینی گلدار، شرکت شباویز، 82

خاله لک‌لک، شرکت شباویز، 82

قصه های حسنی، قدیانی، 81

حسنی و دیو، قدیانی، 81

حسنی و کلاغ، قدیانی، 81

اسباب‌کشی جیرجیرک‌ها، به نشر وابسته به آستان قدس رضوی، 81

قصه برزوی شیردل، پیدایش، 79

قصه امیر حمزه صاحبقران و نسیم عیار، پیدایش، 79

قصه حسین کرد شبستری، پیدایش، 79

حکایت امیرارسلان نامدار، پیدایش، 78

افسانه‌ های مردم دنیا- پهلوان پنبه، افق، 77

افسانه‌ های مردم دنیا- دیوهای دماغ دراز، افق، 77

دامنی پر از ستاره، امیرکبیر، 77

صد افسانه، محراب قلم، 77

قصه‌های علمی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 76

600 پرسش و پاسخ،  سروش، 75

خواب و پسرک، کانون پرورش فکری کودکان، 74

افسانه روباه حیله‌گر، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 73

یک سبد سیب - لانه‌ای برای دم‌سیاه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 70

مار سبز و پونه، ذکر، 69

خورشید خانه من، ذکر، 68

قصه بهار: برای گروه‌های سنی قبل از دبستان، اول تا سوم،  ذکر، 68