محمد معین

محمد معین

محمّد معین استاد مسلم زبان پارسی و خالق فرهنگ معین، ۹ اردیبهشت ۱۲۹۷ در رشت دیده به جهان گشود.

به قلم: محمدرضا مسعودی علوی

محمّد معین استاد مسلم زبان پارسی و خالق فرهنگ معین، ۹ اردیبهشت ۱۲۹۷ در رشت دیده به جهان گشود. شیخ ابوالقاسم پدر محمد معین از روحانیان سرشناس رشت بود.

محمد اولین فرزند خانواده بود، در حالی که شش سال بیشتر نداشت مادر را به علت حصبه که در آن زمان شیوع یافته و بیش از 28 هزار نفر را از بین برده بود؛ از دست داد. پنج روز پس از فوت مادر، پدرش شیخ ابوالقاسم نیز به سبب همین بیماری دار فانی را وداع گفت. از آن پس جد پدری وی شیخ محمدتقی معین‌العلما نیز که همچون پدر محمد از جمله علمای روحانی بود، به پرورش و تعلیم وی همت گمارد. محمد همواره پیشرفت‌های علمی و معنوی خود را مدیون او می‌دانست. جد مادری او شیخ محمد سعیر نیز از دانشمندان علوم قدیمه بود.

محمد دوره شش ساله مقدماتی در دبستان اسلامی رشت را طی دو سال پشت سر نهاد. بعد از گذران دوره شش ماهه دانشکده افسری، در مهرماه 1314 به سمت دبیر دبیرستان شاهپور اهواز منصوب شد. در سال ۱۳۱۸ به تهران منتقل شد. همزمان با تصدی معاونت و کفالت سازمان دانشسراها در وزارت فرهنگ، برای شرکت در دوره دکتری ادبیات فارسی دانشگاه تهران ثبت نام نمود.  در نهایت به سال ۱۳۲۱ از پایان‌نامه دکتری خود با عنوان «مزدیسنا و تاثیر آن در ادبیات پارسی» دفاع کرد. پایان‌نامه وی با نمره «بسیار خوب» مورد پذیرش واقع و محمد معین عنوان اولین فارغ‌التحصیل دوره دکتری ادبیات فارسی ایران را از آن خود کرد. وی سال ۱۳۲۱ ازدواج کرد که حاصل آن ۴ فرزند است. از ابتدای سال ۱۳۲۵ که تالیف لغت‌نامه دهخدا مطابق قانون شروع شد، معین به همکاری با علی‌اکبر دهخدا برگزیده شد. بر اساس وصیت دهخدا، دکتر معین به ریاست کارهای علمی سازمان لغتنامه منصوب شد. محمد معین سرانجام در 1345، سکته و پنج سال آخر حیاتشان را در وضعیت اغما گذراند.

در مراسم تشیع دکتر معین، افراد بسیار کمی حضور داشتند که با توجه به شخصیت ادبی شناخته‌شده جهانی او، موجبات آزردگی بسیاری از فرهنگ‌دوستان را فراهم کرد. انجوی شیرازی در پی این ماجرا، مقاله‌ای با عنوان «تهران بمیر» در روزنامه اطلاعات منتشر و از سر گله از ادب دوستان به قیاس تشییع جنازه محمد معین و مهوش پرداخت نمود. همچنین دکتر عنایت در یکی از سرمقاله‌های خود در پی این اتفاق اینگونه نگاشت: تهران مرگ محمد معین را حس نکرد.

  • افتخارات

 -نشان درجه سوم علمی در سال ۱۳۱۶

 -نشان درجه دوم علمی در سال ۱۳۲۱

- نشان درجه دوم سپاس در سال ۱۳۲۷

- جایزه Tamhour از طرف Académie des Inscriptions در سال ۱۳۲۱

- دریافت جایزه از سوی فرهنگستان کتیبه‌شناسی و زبان‌های باستانی فرانسه Académie des Inscriptions et Belles-Lettres 1331

- همچنین در سال ۱۳۴۰ از طرف دولت فرانسه نشان عالی «هنر و ادب» به ایشان اهدا شد.

- از تاریخ ۹ تا ۱۵ شهریور ۱۳۴۵ ریاست کمیسیون ادبیات را در کنگره جهانی ایران‌شناسان عهده دار بود.
 

  • آثار
     

الف) تالیفات

۱- فرهنگ فارسی معروف به فرهنگ معین

۲- جلد اول حافظ شیرین سخن.

۳- یک قطعه شعر در پارسی باستان.

۴- یوشت فریان و مرزبان نامه.

۵- علامه محمد قزوینی.

۶- شاهان کیانی و هخامنشی در آثار الباقیه.

۷- ارداویرافنامه.

۸- روزشماری در ایران باستان و آثار آن در ادبیات پارسی.

۹- پورداوود.

۱۰- مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی.

۱۱- شماره هفت و هفت پیکر نظامی.

۱۲- حکمت اشراق و فرهنگ ایران.

۱۳- مفرد و جمع.

۱۴- اسم مصدر- حاصل مصدر. تهران: امیر کبیر، ۱۳۳۱.

۱۵- امیر خسرو دهلوی. تهران: مجله مهر، ۱۳۳۱.

۱۶- برگزیده نثر فارسی.

۱۷- آیینه سکندر.

۱۸- هورقلیا.

۱۹- لغات فارسی ابن سینا.

۲۰- برگزیده شعر فارسی، شماره اول (دوره‌های طاهریان، صفاریان، سامانیان و آل بویه).

۲۱- صرالدین طوسی: زبان ادبیات پارسی

۲۲- ستاره ناهید یا داستان خرداد و امرداد (نثر و نظم)

ب) تصحیح کتب

۱- علم برین.

۲- چهار مقاله تألیف نظامی عروضی سمرقندی، با شرح لغات و توضیح عبارات مشکل و نسخه بدلها

۳- مجموعه اشعار دهخدا» با مقرمه مشروح در ترجمه احوال و آثار وی.

۴- ناصر خسرو. جامع الحکمتین.

۵- شرح قصیده ابوالهیثم.

۶- محمد حسین بن خلف تبریزی.

۷- سدید الدین محمد عوفی.

۸- روزبهان بقلی شیرازی.
 

ج) ترجمه‌ها

۱- علی الجارم و مصطفی امین.

۲- و. ب. هنینگ (W.B.Hening). کتیبه‌های پهلوی.

۳- دکتر ر. گیرشمن. ایران. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۳۶. شابک ۷-۰۳۲-۴۴۵-۹۶۴-۹۷۸
 

د) مقالات

مقالات وی در موضوعات ادب، تاریخ ادیان، ایران دوره قبل از اسلام و عهد اسلامی، تاریخ ادبیات، آثار باستانی، علوم تربیتی و…؛ در مجله‌های: ایران، مهر، سخن، آموزش و پرورش، یغما، یادگار، دانش (تهران)، اطلاعات ماهانه، اطلاعات هفتگی، فرهنگ (مشهد)، ایران لیگ (بمبئی)، روزگار نو (لندن)، اشتار (پایس)، آهنگ (دهلی)، آریانا (کابل) و نیز در سالنامه‌های پاریس، ایران، جاوید، کارون (تهران) و یادنامه بیروتی (کلکته) به طبع رسیده و تعداد آنها بالغ بر۲۰۴ است.
 

ه) آثار منتشرنشده

۱- فرهنگ بزرگ فارسی شامل کلیه لغات متداول در فارسی، تاریخ استعمال کلمه در زبان فارسی، معانی حقیقی و مجازی، شواهد معانی.

۲- فرهنگ دستور زبان فارسی شامل مباحث دستوری.

۳- جلد دوم حافظ شیرین سخن.