سعید نفیسی

سعید نفیسی

سعید نفیسی، پژوهشگر، مورخ، نویسنده، مترجم و شاعر و از اهالی ادب و فرهنگ ایران بود. او که در رده نخستین اساتید دانشکده تاریخ دانشگاه تهران می‌درخشید؛ در ۱۸ خرداد ماه سال ۱۲۷۴ شمسی در پایتخت دیده به جهان گشود. وی تحصیلات عالیه خود را در دانشگاه پاریس و شهر نوشاتل سوئیس گذراند و سرانجام سال 1297 به وطن بازگشت.نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران، کاملا مسلط بود و همین امر موجب شد تا آثار بدیع و تحقیقی بسیاری را خلق کند. شمار زیادی از متون منثور و منظوم فارسی را به روش‌های علمی منتشر نماید و از ناشناسی به درآورد. وی که از پایه‌گذاران شیوه نثر دانشگاهی است ترجمه‌های بی‌بدیلش از زبان‌های دیگر همواره شهرت ویژه‌ای را به همراه داشته است تا جایی که موفق شد نشان لژیون دونور فرانسه را برای سال‌ها تحقیق و سعی در زبان و ادبیات فرانسه و تألیف نخستین فرهنگ لغات فرانسه به فارسی کسب کند.

به قلم: سید محمدرضا مسعودی علوی

سعید نفیسی، پژوهشگر، مورخ، نویسنده، مترجم و شاعر و از اهالی ادب و فرهنگ ایران بود. او که در رده نخستین اساتید دانشکده تاریخ دانشگاه تهران می‌درخشید؛ فرزند میرزا علی اکبر ناظم الاطبا (معروف به ناظم‌الاطباء کرمانی) و همچنین از نوادگان حکیم نفیس بن عوض کرمانی (طبیب مشهور کشور در قرن 9 ) در ۱۸ خرداد ماه سال ۱۲۷۴ شمسی در پایتخت دیده به جهان گشود.

 نفیسی تحصیلات سه ساله نخست مقطع ابتدایی را در آموزشگاه شرف، یکی از اولین مدارس نوین که توسط پدر بنیان نهاده شده بود پشت سر گذاشت. تحصیلات متوسطه خویش را در آموزشگاه علمیه، یگانه آموزشگاهی که در آن دوران در مقطع متوسطه وجود داشت سپری و در سال 1288 فارغ التحصیل شد. زمانی که 15 سال از عمرش گذشته بود دکتر اکبر مؤدب نفیسی، برادر بزرگش وی را برای دنبال کردن تحصیلاتش به اروپا برد. سعید که تحصیلات عالیه خود را در دانشگاه پاریس و شهر نوشاتل سوئیس پی گرفت سرانجام سال 1297 به وطن بازگشت. وی که نخست در دبیرستان‌های پایتخت سمت آموزگار زبان فرانسه را عهده‌دار شد، بعدها در وزارت فواید عامه شاغل شد؛ سالی که مصادف با بازگشت او به ایران بود دقیقا همان سالی شد که به جرگه نویسندگان مجله دانشکده پیوست و طی یک سال همکاری خویش با این مجله همکاری با ملک‌الشعرای بهار را در کارنامه خود ثبت نمود.

در سال 1308 در وزارت فرهنگ استخدام شد و همزمان با آموزش زبان فرانسه در دبیرستان‌ها، به تدریس در مراکز علوم سیاسی، دارالفنون، مدرسه عالی تجارت و مدرسه صنعتی مشغول شد. سعید نفیسی از نخستین روزهای تاسیس دانشگاه تهران در مرتبه استاد دانشکده حقوق و بعد از آن، منتخب سمت استادی در دانشکده ادبیات شد. وی همچنین سال‌هایی را به تدریس در دانشگاه‌های کابل، دهلی، کلکته، قاهره و بیروت پرداخت.

سرانجام نفیسی که سال‌ها با بیماری آسم دست به گریبان بود در حالی که واپسین سال‌های عمر خویش را به علت ناسازگاری با رژیم پهلوی به پاریس مهاجرت کرده بود در سفری به تهران با هدف حضور در اولین کنگره ایران‌شناسان، در سال ۱۳۴۵ در وطن‌دار فانی را وداع گفت. استاد نفیسی در کنار مزار پدر، واقع در تهران و در بقعه‌ای به نام آرامگاه سرقبر آقا (پایین‌تر از چهارراه مولوی) به خاک سپرده شد.

 

  •     بررسی آثار

نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران، کاملا مسلط بود و همین امر موجب شد تا آثار بدیع و تحقیقی بسیاری به وجود آورد. شمار زیادی از متون منثور و منظوم فارسی را به روش‌های علمی منتشر نماید و از ناشناسی به درآورد. کتابخانه شخصی و کم‌نظیری که با گذر زمان مهیا کرده بود این امکان را برای وی فراهم آورد که اصلی‌ترین مآخذ تاریخی و ادبی را در دست داشته باشد. دکتر صادق رضازاده شفق در ارتباط با او می‌نویسد:

«من در تمام مدت شناسایی او حیران کار و کوشش او بودم. می‌توانم بگویم که در همه عمر مردی در کتاب‌دوستی و مطالعه و فراوان‌نویسی و کنجکاوی ادبی مانند او ندیدم… در عین فراوان‌نویسی تندنویس هم بود و اگر قلم برمی‌داشت مدتی نگذشته مقاله‌ای وافی و مطالبی کافی به رشته تحریر می‌کشید… در هر صورت این گونه ثمربخشی حیرت‌آور از نفیسی عجب نیست و در این کار هیچ‌یک از نویسندگان و مؤلفان زمان ما به پایه او نمی‌رسد و باید او را از حیث تعداد آثار با امثال یاقوت حموی یا ابوعلی سینا یا غزالی، و از متأخرین با مؤلف ناسخ‌التواریخ مقایسه کرد… تندنویسی او خود استعداد نادری بود که من در همه عمر بر او ثانی ندیدم. قلم در لای انگشتان باریک او ساز سیال و سیار و منبع فیاضی بود که ایست نداشت و اگر آغاز به نوشتن می‌کرد ساعتی نمی‌گذشت که ستون‌ها و صحیفه‌هایی مشحون از عبارات شایان و فارسی استوار روان روی میز تحریر پخش می‌گشت و شخص آنچه را که سحر قلم عنوان داده‌اند به چشم می‌دید».

نفیسی از پایه‌گذاران شیوه نثر دانشگاهی است. از شاخصه‌های این نثر پیراستگی جملات در ظاهر و محتوا است، به گونه‌ای که نویسنده همواره سعی بر آن دارد تا تفکر خویش را به قدری ساده تبیین نماید که از هر نوع پیچیدگی مبرا باشد و در ازای زیورهای پوچ لفاظی، لباس شکوهمند استحکام دستوری را به تن متون نگارش یافته نماید. او که اشراف کامل به زبان‌های یونانی، لاتین، فرانسه، روسی، اردو، پشتو، عربی و فارسی داشت از این رهگذر معمار جدید نثر معاصر نامیده شد.

ترجمه‌های بی‌بدیل نفیسی از زبان‌های دیگر همواره شهرت ویژه‌ای را به همراه داشته است. عظیم‌ترین خدمت وی به ادبیات فارسی، تصحیح و تنقیح متون قدیمی است که از گوشه و کنار کتابخانه‌های سراسر دنیا استخراج شده و روی این آثار با جدیت کامل سعی و کوشش نموده و در قالب کتاب به مخاطبین ارائه شده است. یکی از شاخصه‌های ممتاز ادبی ایشان، زنده کردن و تاسیس روش داستان‌نویسی تاریخ با دم مسیحایی خویش است که در آن‌ها روح وطن دوستی و قهرمانی را بنیه بخشید، جوانان ایران زمین را به عشق کشور و پاسداشت استقلال و یگانگی ارضی وطن دعوت نمود.

تسلط نفیسی به تاریخ و ادبیات ایران باعث شده بود تا آثار تازه و پژوهش‌گرانه‌ای پدیدآورد و تعداد بسیاری از متن‌های منثور و منظوم فارسی را به شیوه‌ای علمی منتشر کند و از گمنامی بیرون آورد. کتابخانه شخصی و کم‌مانندی که به مرور زمان فراهم ساخته بود به او این امکان را می‌داد که به مهم‌ترین مآخذ تاریخی و ادبی دسترسی داشته باشد. او در رشته‌هایی مثل تاریخ، تحقیق، شعر و فرهنگ نویسی آثاری به جا گذاشت. مجموعه‌ای از دست نوشته‌های استاد نفیسی که مربوط به سالهای ۱۳۰۵ است توسط آقای جواد مهدویان با عنوان نخستین فرهنگستان ایران به روایت اسناد گردآوری و تألیف گردیده است.

وی در گردآوری کتاب بسیار ولع داشت، هر گونه اثر مکتوب اعم از کتاب، نوشته و مجله، در ارتباط یا بی‌ربط با رشته‌های تخصصی خود گردآوری می‌کرد. قریب 50 سال از عمر خود را در این مسیر مصروف نمود. به حق کامل‌ترین کلکسیون از آثار روسی با محوریت ایران در کتابخانه وی یافت می‌شود. نفیسی همچنین قادر بود به دلیل سفرهای گوناگونی که به روسیه داشت، در طول 40 سال پایان حیات خویش غالب کتب روسی در ارتباط با ایران را جمع‌آوری نماید.

 

  •     افتخارات

نشان درجه اول علمی

نشان سپاس درجه اول

جایزه سلطنتی دربار ایران ۱۳۳۸ (برای ترجمه آرزوهای بر باد رفته اثر بالزاک)

نشان لژیون دونور فرانسه (برای سال‌ها تحقیق و سعی در زبان و ادبیات فرانسه و تألیف نخستین فرهنگ لغات فرانسه به فارسی)

نشان مخصوص واتیکان (برای کتاب مسیحیت در ایران)

عضویت آکادمی علوم فرانسه و نشان  Palmes Acdemiques

نشان علمی افغانستان

جایزه بهترین کتاب سال

 

  •     معرفی برخی آثار

مجموعه آثار سعید نفیسی را می‌توان در 9 دسته‌‌ شامل تالیف‌های ادبی، ادبیات اروپایی، متون فارسی، تاریخ ایران، تحقیق در ادبیات فارسی و ایران، لغت، کتابشناسی، ترجمه تاریخ و دیگر آثار که بالغ بر بیش از 100 عنوان کتاب نفیس و ارزشمند در ادب و فرهنگ این مرز و بوم می‌باشد به شرح ذیل دسته‌بندی نمود:

    تألیف‌های ادبی

آخرین یادگار نادر شاه (نمایش‌نامه) ۱۳۰۶

فرنگیس۱۳۱۰

ستار گان سیاه (مجموعه داستان) ۱۳۱۷

ماه نخشب (مجموعه داستان) ۱۳۲۸

آتش های نهفته (یا حساب‌ها درنیامد)۱۳۳۰

نیمه راه بهشت (داستان) ۱۳۳۲

گلچینی از دیوان سعید نفیسی، ۱۳۳۳

 

    ادبیات اروپایی

مونه‌ای از آثار پوشکین۱۳۱۵

به یاد ماکسیم گورکی ۱۳۱۵

یادبود گریلف، ۱۳۲۳

افسانه‌های گریلف، ۱۳۲۳

پوشکین. ۱۳۲۵

نایب چاپارخانه، اثر پوشکین. ۱۳۲۶

عشق چگونه زایل شد و چند داستان دیگر. اثر لئو تولستوی. ۱۳۳۱

آدام متیسکیه ویچ (ترجمه) ۱۳۳۴

تاریخ ادبیات روسی، جلد اول ۱۳۳۴

ایلیاد، اثر هومر (ترجمه) ۱۳۳۴

پل و ویرژینی، اثر برناردن دوسن پیر. ۱۳۳۵ (ترجمه)

زندگی و کار و هنر ماکسیم گورکی(با چند داستان دیگر) ۱۳۳۶

آرزوهای برباد رفته، اثرانوره دو بالزاک (ترجمه) ۱۳۳۷

ادیسه، اثر همر (ترجمه) ۱۳۳۷

 

    متون فارسی

رباعیات حکیم عمر خیام

دو تقریر از خواجه عمر خیام.

شاهنامه جلدهای ۷و۸و۹و۱۰.

شاهنامه جلد اول.

رباعیات باباافضل کاشانی

پندنامه انوشیروان از بدایعی بلخی

نصیحت نامه (قابوسنامه)

سام‌نامه، خواجوی کرمانی

سیرالعباد الی المعاد، سنایی غزنوی

تاریخ گیتی گشا

دیوان مقطعات و رباعیات ابن یمین

دیوان لامعی گرگانی

تاریخ مسعودی (معروف به تاریخ بیهقی)

دیوان قصاید و غزلیات عطار نیشابوری

دیوان قصاید و غزلیات معین الدین جنید شیرازی

منتخب قابوسنامه

رساله مجدیه

رساله فریدون بن احمد سپهسالار

مواهب الهی (درتاریخ آل مظفر)

گشایش و رهایش، تألیف ناصر خسرو

رساله صاحبیه

رساله روحی انارجانی

زین‌الخبارتألیف ابوسعید عبدالحی گَردیزی (شامل تاریخ ساسانیان تا پایان دوره صفاری)

سخنان منظوم ابوسعید

مقامات عبدالخالق غجدوانیوعارف ریوگری

کلیات عراقی

لباب الباب

دیوان ازرقی هروی

دستورالوزرا، خواندمیر

دیوان قاسم انوار

دیوان هلالی جُغَتایی

دیوان انوری

دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی

دیوان رشیدوطواط

دیوان عَمعَق بخارایی

فتوت نامه ناصری

دیوان اوحدی مراغه‌ای

گلستان سعدی شیرازی

دیوان رودکی سمرقندی

کلیات اشعار امیر خسرو دهلوی

 

    تحقیق در ادبیات فارسی و ایران

احوال و منتخب اشعار خواجوی کرمانی

مجدالدین همگرشیرازی

احوال و اشعار رودکی

نظامی در اروپا

آثار گمشده ابوالفضل بیهقی

احوال و اشعار فارسی شیخ بهایی

 سخنان سعدی درباره خودش

جستجو در احوال و اشعار فریدالدین عطارنیشابوری

در پیرامون احوال و اشعار حافظ

شاهکارهای نثر معاصر فارسی.

روزگار ابن سینا

زندگی آثار و افکار حکیم ایرانی ابن سینا

سرگذشت ابن سینا به قلم خوداو

ترجمه جشن نامه ابن سینا

ابن سینا در اروپا

تاریخ نظم و نثر ایران در زبان فارسی

در مکتب استاد (مباحث دستوری و املایی)

سرچشمه تصوف در ایران

 

    تاریخ ایران

شیخ زاهد گیلانی

یزدگرد سوم

مدرسه نظامیه بغداد

پیشرفتهای ایران در دوره پهلوی

خاندان سعدالدین حمویه

درفش ایران و شیر و خورشید

تاریخ بیمارستانهای ایران

بابک خرم دین، دلاور آذربایجان

بحرین، حقوق ۱۷۰۰ساله ایران

تاریخ اجتماعی قرون معاصر

تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر

تاریخ خاندان طاهری

تاریخ اجتماعی ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض امویان

 تاریخ اجتماعی دوران پیش از تاریخ و آغاز تاریخ

در پیرامون تاریخ بیهقی

مسیحیت در ایران تا صدر اسلام، ۱۳۴۳.

تاریخ تمدن ایران ساسانی

تاریخ شهریاری رضا شاه پهلوی

 

    لغت

فرهنگ فرانسه فارسی

فرهنگ نامه پارسی، ۱۳۱۹

فرهنگ نفیسی(فرنودسار) تألیف علی اکبرناظم الاطباء

 فرهنگ فارسی جیبی

 

    کتاب‌شناسی

فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی، ۱۳۴۴

فهرست آثار اروپایی درباره ابن سینا.

 

    ترجمه تاریخ

ابن خلدون و تیمور لنگ، تالیفوالتر فیشل. ترجمه با همکاری نوشین نفیسی

تاریخ ترکیه، تألیف لاموش

 

    آثار دیگر

صنعت تخم نوغان ایران، تألیف ف. لافن. و ه ل. رابینو (ترجمه)

هدیه دوستانه

پیشرفتهای فرهنگی در اتحاد جماهیر شوروی

سازمان آموزش عمومی در اتحاد جماهیر شوروی

سرانجام آلمان (ترجمه)

هفتاد سال زندگی، پنجاه سال خدمت به دانش (زندگی عبدالعظیم قریب)

معالجه تازه برای حفض دندانهای طبیعی و دهان، تألیف گریگوریان.