علی شریعتی

علی شریعتی

علی شریعتی مزینانی معروف به دکتر علی شریعتی، در دوم آذر ماه سال 1312 در روستای کاهک سبزوار دیده به جهان گشود. او که نویسنده، مردم‌شناس، تاریخ‌دان و محقق مذهبی ایرانی بود در زمره مبارزان موثر و فعالان در عرصه دین و سیاست و نیز از تئوریستین‌های انقلاب ایران بود. وی زمانی که 44 سال بیش‌تر نداشت به شکل مرموزی در ساوت همپتون انگلستان درگذشت و سرانجام در جوار مرقد حضرت زینب (سلام الله علیها) در دمشق به خاک سپرده شد. شهرت او به واسطه نقش موثرش در جریان پیروزی انقلاب ایران و نیز به علت پیشینه درخشان فعالیت‌هایش در زنده کردن دین و سنت در اجتماع و افشاگری در ارتباط با سلطنت آن دوران بوده است. او در ادبیات معاصر به معلم شهید مشهور شده است. از آغازین روزهای انقلاب تا امروز شمار زیادی از یادبودهای ادبی و انقلابی با محوریت شخصیت وی برگزار شده است و از همان زمان آثار پرشماری در انتقاد و تحسین تالیفات و اندیشه‌های او که چندین دهه بر ایران معاصر سایه افکنده نگاشته شده است.
  • به قلم: سید محمدرضا مسعودی علوی 

علی شریعتی متولد 2 آذرماه 1312 از نتیجگان ملاقربانعلی مشهور به آخوند حکیم است، فیلسوف فقیهی که از زیرک‌ترین شاگردان حاج ملا هادی سبزواری به شمار می‌رفت. محمود یکی از پسران ملا قربانعلی با اصرار اهالی مزینان به آنجا رفت و عهده‌دار پیش‌نمازی آنجا شد. محمد تقی فرزند محمود و و پدر علی شریعتی بود که در سال 1311 با دختری از دهات کاهک وصلت کرد. نخستین فرزند زهرا امینی و محمدتقی، دکترعلی شریعتی بود. علی تحصیلات دوره ابتدایی خود را سال 1319 در مدرسه ابن‌یمین مشهد شروع کرد و یک سال بعد به علت وقوع حوادثی در اوضاع سیاسی کشور محمدتقی خانوداه‌اش را به ده بازگرداند و پس از وقفه‌ای مجددا به تحصیل خود ادامه داد.

سال 1334 مقارن با سال ورود او به دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد بود. در همین سال‌های دانشجویی به تالیف آثاری چون ترجمه ابوذر غفاری، ترجمه نیایش اثر الکسیس کارل و یک رشته مقاله‌های تحقیقی در این زمینه همت گمارد. پدرش بنا به وضعیت اقتصادی نه چندان مناسب خانواده تمایل به ورود علی به دانش‌سرا داشت اما علی دوست داشت تحصیلات عالیه خود را در هر شرایطی ادامه دهد. وی در سال 1337 با همکلاسی خود پوران شریعت رضوی وصلت کرد.

او پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی با دریافت لیسانس رشته ادبیات از دانشگاه مشهد بورسیه دانشگاه سوربن فرانسه شد و تحصیلات خویش را در مقطع دکتری ادبیات آنجا پشت سر نهاد و همزمان به فراگیری علومی چون جامعه‌شناسی، مبانی علم تاریخ، تاریخ ادیان، تاریخ و فرهنگ اسلامی مشغول بود و با استادان مشهوری نظیر لویی ماسینیون، ژرژ گورویچ و سارتر و... معاشرت داشت. سال ۱۳۴۳ به کشور برگشت و در مرز با حکمی از ساواک که مربوط به 2 سال پیش یعنی هنگام خروج وی از وطن بود، دستگیر شد و تا اوایل شهریور آن سال در زندان قزل قلعه به سر برد.

شریعتی یک سال پس از آزادی با مدرک دکتری از دانشگاه سوربن فرانسه به تدریس انشا در مقطع چهارم ابتدایی در یکی از روستاهای دور افتاده مشهد مشغول می‌شود. مدتی بعد به تدریس در دبیرستان و سرانجام با عنوان استادیاری تاریخ وارد دانشگاه تاریخ مشهد می شود.

سال ۱۳۴۸ با دعوت حسینیه ارشاد عهده‌دار امور فرهنگی حسینیه می‌شود و به تدریس مباحثی نظیر جامعه‌شناسی مذهبی، تاریخ شیعه و معارف اسلامی مشغول می‌شود. سال 1352 همزمان با تعطیلی حسینیه، ساواک به تعقیب وی می‌پردازد و او مدت 2 سال مخفیانه به زندگی خود ادامه می‌دهد و متون سخنرانی خود را با نام مستعار چاپ و منتشر می‌کند. سرانجام ساواک با دستگیری پدر و برادر همسر علی شریعتی به عنوان گروگان، وی را وادار به تسلیم می‌کنند. شریعتی پس از این وقایع خود را معرفی می‌کند و مدت 18 ماه در زندان کمیته شهربانی به سر می‌برد. او که تمام این 18 ماه را در سلول انفردای می‌گذراند تحت فشارهای بین‌المللی و نیز تقاضای وزیر فرهنگ الجزایر مبنی بر آزادی وی آزاد می‌شود. جالب آن که علت این درخواست‌ها به هیچ‌رو از سر خیر خواهی نبوده بلکه نگرانی از محبوبیت و شهرت بیش از پیش شریعتی بود. وی پس از آزادی نیز به دلیل حساسیت به نور و افسردگی ناشی از بیش از یک سال حبس در انفرادی همچنان روزهای بسیار دشواری را به لحاظ روحی و جسمی تحت فشار ساواک پشت سر می‌گذارد.

رژیم پهلوی عملا راه سخنرانی و تعامل و تدریس شریعتی با اجتماع را مسدود کرده بود چنان که علی شریعتی اذعان داشت: «ظاهراً آزاد هستم و از قید اسارت، به اصطلاح رهایی یافته‌ام ولی آنچه مسلم است نوع زندانم تغییر کرده و از زندان دولتی به زندان خانه منتقل شده‌ام».

شریعتی دو سال بعد با مشاهده عدم تغییر در وضعیت کنترل و نظارت ساواک تصمیم به خروج از کشور می‌گیرد منتها ممنوع‌الخروج بودن به عنوان یک معضل بزرگ بر سر راه این هجرت واقع می‌گردد. سرانجام با اخذ گذرنامه با نام مزینانی از تهران عازم بروکسل و از آنجا به ساوت‌همپتون انگلیس مهاجرت کرد و 29 خردادماه 1356 در همان مکان نیز درگذشت. وی وصیت داشت تا پیکرش در حسینیه ارشاد دفن شود اما بنا به دلایل امنیتی ممانعت به عمل آمد و پس از مرگی مشکوک با جسد کالبد شکافی شده سرانجام در دمشق به خاک سپرده شد.

 

  • بررسی آثار

علی شریعتی با وجود آنکه از نظریه پردازان موثر انقلاب اسلامی و نیز در زمره اندیشمندان اسلامی بود؛ نگرشی انتقادی به بعضی معتقدات مذهبی و به ویژه تشیع صفوی داشت. نگرش متفاوت او به مدرنیته سطحی و اعتقاد به تفاوت مسیر پیشرفت شرقیان از غربی‌ها و جایز شمردن بهره‌برداری عالمانه از دانش‌های مدرنیته غربی در زمره باورهایی قرار دارد که منجر به چالش‌ها و انتقادات فراوان بر آثار و شخصیت وی شد. همین معتقدات راز آلود در سال‌های پایانی عمرش باعث شد از سوی جمعی علما و روحانیون حکم ارتدادش صادر شود. هر چند امام خمینی و تنی چند از برزرگان فقه در آن زمان در این خصوص هیچ اظهار نظری نداشتند. بخشی از آثار شریعتی به دفاع از خودش در برابر این دسته علمای منتقد که اغلب از جایگاه خود در میان باورهای شریعتی هراس داشتند اختصاص می یابد. شریعتی وصیت کرد تا محمدرضا حکیمی پس از مرگش هر نوع دخل و تصرف که لازم می‌دید در آثارش انجام و آن‌ها را منتشر نماید، اما حکیمی امتناع ورزید و اصل وصیت‌نامه را نیز به خانواده دکتر شریعتی بازگرداند.

یکی از بحث انگیزترین باورهای شریعتی در حوزه شیعه و تشیع آن است که: «تأسیس دولت صفوی در برابر امپراطوری عثمانی یکی از بزرگترین توطئه‌ها است تا با برانگیختن جنگ‌های مداوم میان دو امپراطوری، جهان اسلام را تضعیف کنند». پوران شریعت‌رضوی در ارتباط با انتقاداتی که در مواجهه با باورهای شریعتی در آثارش ابراز می‌شد اذعان داشت: «به جز نظام حکومتی وقت که به شکل‌های مختلف برای او دردسر درست می‌کرد، روحانیت سنتی و به ویژه بخش‌های بی‌سواد و قشری آن، بیشترین مخالفت‌ها را با علی و آرای او می‌کرد که با جوسازی، شایعه پراکنی، افتراهای دروغ، بیانیه‌نویسی و صدور فتوا و طرد و لعن و… همراه بود.»

غالب آثار وی با محوریت اسلام‌شناسی به خصوص با موضوعیت شیعه و نیز در قالب سخنرانی‌هایی است که در حسینیه ارشاد و دانشگاه‌ها ایراد کرده بود؛ مرکز نشر آثار دکتر شریعتی همچنین به جمع‌آوری و نشر مقالات داخلی و خارجی که وی در جوانی تا اواخر عمر به نگارش آن ها همت گماشته بود نیز پرداخته است. در نهایت از ایشان 36 جلد کتاب در زمینه‌های متنوع باقی مانده که دروس اسلام‌شناسی در زمره جنجالی‌ترین کتاب‌های وی قرار دارد.

 

  • فهرست آثار
     

    با مخاطب‌های آشنا

    خودسازی انقلابی

    ابوذر

    علی

    بازگشت

    فاطمه، فاطمه است

   زن در چشم و دل محمد (ص)

    ما و اقبال

    تحلیلی از مناسک حج

    شیعه

    نیایش

    تشیع علوی و تشیع صفوی

    جهت‌گیری طبقاتی در اسلام

    تاریخ تمدن (۲جلد)

    هبوط در کویر

    تاریخ و شناخت ادیان (دو جلد)

    اسلام‌شناسی (درس‌های حسینه ارشاد) (سه جلد)

    حسین وارث آدم

    چه باید کرد؟

    مذهب علیه مذهب

    جهان‌بینی و ایدئولوژی

    انسان

    انسان بی‌خود

    علی حقیقتی بر گونه اساطیر

    بازشناسی هویت ایرانی اسلامی

    روش شناخت اسلام

    میعاد با ابراهیم

    اسلام‌شناسی (سخنرانی‌های دانشگاه مشهد)

    ویژگی‌های قرون جدید

    هنر

    گفت‌وگوهای تنهایی (دو جلد)

    امت و امامت

    نامه‌ها

    آثار گونه‌گون (دو جلد)

    آثار جوانی (دو جلد)

    یک جلوش تا بی نهایت صفر

    پدر مادر ما متهمیم

    آری اینچنین بود برادر

    شهادت

    ریشه ها و اندیشه های ماندگار

    چهار زندان

    برسد به دست پوران عزیزم

    بر در حق کوفتن

    مسئولیت شیعه بودن
 

  • در این میان آثاری نیز وجود دارد که در تحلیل آثار، اندیشه ها و شخصیت دکتر علی شریعتی پس از مرگشان چاپ و منتشر شده است برخی از این آثار عبارتند از:
     

    مردی از خاکستان، طاها حجازی

    شریعتی در جهان، حمید احمدی

    ارزیابی مناسبات فکری آیت‌الله مطهری و دکتر علی شریعتی ، رسول جعفریان

    حاشیه های استاد مطهری بر آثار دکتر شریعتی، علی مطهری، وحیده مطهری

    میعاد با علی، حسن یوسفی اشکوری

    نگاهی دوباره به مبانی فلسفه سیاسی شریعتی، بیژن عبدالکریمی

    پیغام زخم، پرویز خرسند

    طرحی از یک زندگی، پوران شریعت‌رضوی

    دکتر شریعتی از دیدگاه شخصیت‌ها

    شریعتی، ایدئولوژی، استراتژی، حسن یوسفی اشکوری

    شریعتی آشنای ناشناخته (تاملاتی درآراء برخی ازمنتقدان شریعتی)، محمود درگاهی

    حکایت‌هایی از زندگی دکتر شریعتی، شعبانعلی لامعی

    نیندیشیده مانده‌های فلسفی اندیشه معلم شریعتی، احسان شریعتی

    دیدگاه چهارم و سخنگوی آن دکتر علی شریعتی ، حسن توانائیان‌فرد

    شریعتی، متفکر فردا، هاشم آغاجری

    جایگاه علم و روش در اندیشه دکتر شریعتی، محمدعلی ذکریایی

    شریعتی در دانشگاه مشهد، ناصر آملی

    باردیگر شریعتی، سیدقاسم یاحسینی

    مسلمانی در جستجوی ناکجاآباد، علی رهنما

    شریعتی و سروش: بررسی مقابله‌ای آراء و نظریات، سیدبهنام عربی زنجانی

    ایدئولوژی: ضرورت یا پرهیز و گریز، رضا علیجانی

    تبارشناسی عقلانیت مدرن، محمدامین قانعی‌راد

    شریعتی: راه یا بیراهه، رضا علیجانی

    شریعتی شناسی: اصلاح انقلابی، رضا علیجانی

    رند خام، شریعتی شناسی: زمانه، زندگی و آرمان‌های شریعتی»، رضا علیجانی

    شریعتی و بازفهمی دین، محمدیاسین دژاکام

    از فراسوی مرزها، حمید احمدی

    شریعتی، آزادی، انسان و دموکراسی، امیرعباس سعیدی‌پور

    از شریعتی، عبدالکریم سروش

    تقلیدگری و مدرنیته از دیدگاه دکتر شریعتی، وحید قربانی

    شناس‌نامه یک زندگی: شریعتی به روایت شریعتی،میراحمد باقرزاده ارجمندی

    کاربرد آیات قرآن در اندیشه دکتر علی شریعتی، امیر رضایی

    اندیشه در مرز، حاتم قادری

    مکتب شریعتی، سیدعباس موسوی

    شریعتی و غرب، رضا علیجانی

    سه شریعتی در آیینه ذهن ما

    درآمدی بر انسان‌گرایی علی شریعتی، سیدنورالحق کاوش

    دکتر علی شریعتی، روح‌الله حسینیان

    دکتر علی شریعتی، ناصر نادری

    شریعتی دین و جامعه، نقد و ارزیابی دیدگاه های دین شناختی دکترعلی شریعتی، عبدالحسن خسروپناه، عبدالهی

    دکتر شریعتی: جستجوگری در مسیر شدن، سید محمد حسینی بهشتی

    از دموکراسی تا مردم‌سالاری دینی: نگرشی بر اندیشه سیاسی شریعتی و زمانه او، صادق زیباکلام

    ده مقاله در جامعه‌شناسی دینی و فلسفه تاریخ، با تأملی در زندگی و اندیشه دکتر شریعتی، غلامعباس توسلی