میرزا محمد قزوینی

میرزا محمد قزوینی

انسان هایی در تاریخ هستند که ادبیات فارسی مدیون و وامدار زحمات آن ها هستند. میرزا محمد قزوینی نمونه ای از آن انسان هاست.

در یازدهمین روز از بهار سال 1256 در خانواده ای تحصیل کرده در شهر تهران به دنیا آمد. پدربزرگ و پدر وی از بزرگان و ادیبان زمان خود بودند. پدرش که در مدرسه معیرالممالک در تهران تدریس می کرد، در 12سالگی وی از دنیا رفت و او کمک خرج خانواده شد. در آن سال ادب و علم وی به حدی بود که در تدوین نامه دانشوران شرکت کرد. در زمان حیات پدر، پایه های علم اسلامی آن زمان مانند صرف و نحو، فقه، کلام و... را از او آموخت و پس از فوت وی، در محضر اساتید گرانقدری مانند شیخ فضل ‌الله نوری و میرزا حسن آشتیانی و ملا محمد آملی به تحصیل پرداخت. پس از مدتی حجره ای در مدرسه معیرالممالک گرفت و به طلبگی پرداخت. در همین حین به پیشنهاد محمدعلی فروغی به یادگیری زبان فرانسه پرداخت. در 26 سالگی به دعوتش به لندن رفت و در کتابخانه آن جا با گنجینه کتب فارسی و عربی آشنا شد و وی را در آن جا ماندگار کرد. در کنار ادوارد براون معروف به مطالعه و تحقیق درباره نسخ فارسی مشغول بود که به پیشنهاد وی برای تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی که بهترین نسخه‌های آن در کتابخانه ملی پاریس بود به آن شهر رفت و به مدت 8 سال در آنجا ماند. در دوران جنگ جهانی اول دیگر مجالی برای تحقیق در پاریس نبود و به پیشنهاد دوست قدیم خود حسینقلی نواب که به سمت وزیر مختار ایران در آلمان منصوب شده بود، همراه وی به برلین رفت و به مدت 5 سال هم در آنجا اقامت داشت. در این زمان در گروه «کمیته ایرانی » که از ایرانی های تبعیدی به آلمان تشکیل می شد، فعالیت نمود. در این گروه نامدارانی مانند میرزا فضلعلی آقا مجتهد تبریزی، محمدعلی جمالزاده، محمود غنی‌زاده، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر، محمدعلی تربیت و ابراهیم پورداود بودند.

محمد قزوینی این فرصت را داشت که در کنار خاورشناسان و خاورپژوهان سه کشور انگلیس، فرانسه و آلمان کسب تجربه نباید و ره چند ساله را با کمک آن ها در چشم برهم زدنی بپیماید. پس از جنگ جهانی به پاریس بازگشت و کار تصحیح تاریخ جهانگشا را از پی گرفت.

علامه قزوینی با توجه به مشکلات اروپا در جنگ جهانی دوم تصمیم به بازگشت به ایران گرفت و سرانجام پس از 36 سال دوری به تهران بازگشت. او در این زمان هم بیکار ننشست و نسخه ای از حافظ را تصحیح کرد. 10 سال بعد در سال 1328 شمسی در سن 72 سالگی از دنیا رفت.

گفته می شود محمد تقی بهار قصیده معروف خود را در سوگ او سروده است که مطلع آن چنین است:

از ملک ادب داعیه‌ داران همه رفتند                  شو بار سفر بند که یاران همه رفتند

او در شرح احوالاتش که برای درج در کتاب شرح احوال رجال علم و ادب تألیف مرتضی مدرسی چهاردهی نگاشته، آورده است: «اسم این جانب محمد و اسم پدرم عبدالوهاب بن عبدالعلی قزوینی است. پدرم یکی از مؤلفین اربعه نامه دانشوران است و تراجم احوال نُحاه و لغویین و ادبا و فقها غالباً به او محول بود و اسم او در مقدمه آن کتاب و شرح حال مختصری از او در کتاب المآثر و الآثار مرحوم محمدحسن خان اعتمادالسلطنه مسطور است و در سنه هزار و سیصد و شش هجری قمری در طهران مرحوم شد. تولد این جانب در طهران در محله دروازه قزوین در پانزدهم ربیع‌الاول سنه هزار و دویست و نود و چهار هجری قمری است. تحصیلات علوم متداوله اسلامی را در همان طهران کرده‌ام. صرف و نحو را در خدمت پدرم و خدمت مرحوم حاج سید مصطفی مشهور به قنات آبادی در مدرسه معیرالممالک و فقه را در خدمت همان بزرگوار و مرحوم حاج شیخ محمدصادق طهرانی مدرس همان مدرسه و سپس در محضر مرحوم حاج شیخ فضل ‌الله نوری، کلام و حکمت قدیم را در خدمت مرحوم ملامحمد آملی در مدرسه خازن الممالک، و سپس اصول فقه خارج را در محضر درس مرحوم افضل المتاخرین آقا میرزا حسن آشتیانی (صاحب حاشیهٔ مشهور بر رسائل مرحوم شیخ مرتضی انصاری) در سه چهار سال اخیر عمر آن مرحوم. دیگر علمائی که بدون حضور در مجالس درس ایشان (چون اصلاً مجالس درس نداشتند) از مفاوضات کثیر البرکات ایشان مدت‌های مدید مستفیض شده‌ام یکی مرحوم حاج شیخ هادی نجم ‌آبادی و دیگر مرحوم سید احمد ادیب پیشاوری و دیگر مرحوم شمس العلماء شیخ محمد مهدی قزوینی عبدالرب آبادی یکی از مؤلفین اربعه «نامه دانشوران» است رحمه الله علیهم اجمعین»

آثار

تصحیح

  • مرزبان‌نامه
  • المعجم فی معاییر اشعارالعجم
  • چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی
  • تاریخ جهانگشای جوینی
  • دیوان حافظ
  • شَدالازار فی حط‌الاوزار عن زوارالمزار
  • سیاست‌نامه