تصویر کودتای 28 مرداد در آیینه کتاب

تصویر کودتای 28 مرداد در آیینه کتاب

برای آگاهی از همه جوانب کودتای 28 مرداد چه کتابهایی بخوانیم؟

کودتای 28 مرداد از موثرترین رویدادهای تاریخ ایران است. این کودتا که به سقوط دولت مصدق منجر شد، هم در گستره کشور و هم در فراسوی مرزها، بازتاب گسترده‌ای داشته و انگیزه جناح‌بندی‌های گوناگون سیاسی در ایران شده است. پس از کودتا اندیشه و ادبیات ایران دچار تغییر زیادی شد. پژوهشگران زیادی از همان دورانها به بررسی این رویداد از جنبه های مختلف پرداخته اند. در ادامه تعدادی از کتابهایی که به واکاوی کودتای 28 مرداد، پرداخته اند، معرفی خواهد شد.
 

سهراب یزدانی در این اثر به تجربه ایران از کودتا می پردازد، علل رخ دادن کودتا را می کاود و حکومت جایگزین بعد از کودتاها را بررسی می کند. فصل یکم این کتاب مبحثی نظری و تاریخی درباره‌ پدیده‌ کودتاست. در فصل‌های دوم تا پنجم کودتاهای ایران بررسی می‌شوند؛ براندازی مجلس اول، برچیدن مجلس دوم، سوم اسفند 1299 و 28 مرداد 1332. یزدانی در فصل پایانی کتاب می‌کوشد شاخصه‌های مشترک این چهار کودتا را بیابد و بررسی کند که آیا می‌توان الگوی مشترکی در کودتاهای ایرانی یافت.
 

کتابهایی در زمینه کودتای 28 مرداد1332

 

آبراهامیان در این پژوهش، بر نقش آمریکا در کودتای 28 مرداد انگشت می‌گذارد و بر این باور است که سرمایه‌گذاری‌های بزرگ آمریکا در نفت، اصلی ترین عامل در نقش آمریکا در کودتا بوده است.البته نقدهایی بر این پژوهش وارد شده است. ازجمله بی‌توجهی به نقش مردم در این کودتا و تنها پرداختن به نقش حزب توده است.  این کتاب در چهار فصل «ملی شدن صنعت نفت»، «مذاکرات انگلیس و ایران»، «کودتا» و «میراث» نوشته شده است.
 

برخلاف پژوهش های دیگر، داریوش بایندر در این اثر نقش موثرتری را برای عوامل داخلی قائل می شود که منجر به سقوط دولت مصدق شد. بایندر با نگاهی انتقادی به اسناد آرشیو وزارت خارجه امریکا و سازمان سیا، به واکاوی متفاوت از کودتای 28 مرداد پرداخته است. او در عین پذیرش دخالت انگلیس و امریکا در کودتا، سرنگونی دولت مصدق را بیشتر ناشی از عوامل داخلی می داند. در واقع «ایران و سازمان سیا» را می توان خوانش تازه و بدون پیش داوری سیاسی و ایدئولوژیک درباره سقوط دولت مصدق دانست.

 

این کتاب دربرگیرنده متن دفاعیاتی است که دکتر مظفر بقایی رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران و سازمان نگهبانان آزادی در دو مرحله از مراحل رسیدگی در دادگاه‌های نظامی در سال‌های 1340 ایراد کرده است. دکتر بقایی از بنیانگذران جبهه ملی بود و همراه با خلیل ملکی حزب زحمتکشان ملت ایران را تاسیس کرد ولی از سال1331 علم مخالفت با دکتر محمد مصدق را برداشت و تا کودتای 28 مرداد از سرسخت‌ترین مخالفان وی به شمار می‌رفت. اوج فعالیت سیاسی بقائی در زمانی بود که آمریکاییان در ایران معادلات را به نفع خود تغییر می‌دادند و کفه قدرت را از انگلستان به سمت خودشان سنگین‌تر می‌کردند. این کتاب می‌تواند بسیاری از ناگفته‌ها و زوایای تاریک تاریخ معاصر ایران را به ویژه در دوران نخست‌وزیری دولت دکتر مصدق را روشن کند. علاوه بر متن دفاعیات دکتر بقایی بسیاری از جریانات و حوادث مهم تاریخی پیش از انقلاب در این کتاب از زاویه دید مظفر بقائی مورد بررسی قرار گرفته است.

 

کتاب چهار جلدی «خواب آشفته نفت» نوشته استاد محمدعلی موحد است. نویسنده در این مجموعه به جستار نفت در تاریخ معاصر ایران پرداخته است. «از کودتای 28 مرداد تا سقوط زاهدی» جلد سوم از مجموعه «خواب آشفته نفت» را تشکیل می‌دهد که گستره آن یک دوره بیست ماهه از کودتای 28 مرداد 1332 تا سقوط حکومت «سپهبد زاهدی» را در برمی‌گیرد. در این کتاب، بسیاری از اطلاعات پشت پرده آن دوران، به ویژه جزئیات مرتبط با قرارداد کنسرسیوم، برای نخستین بار در معرض دید افکار عمومی ایران گذارده می‌شود. نویسنده تلاش کرده است با بازسازی محیط و فضای اجتماعی و سیاسی آن روزگار، به خوانندگان کمک کند که از لابه‌لای حوادث، با شخصیت‌های تاثیر گذار در آن ماجراها آشنا شوند. موحد با سررشته‌ای که در دانش حقوقی دارد تلاش کرده است تا از دیدگاه حقوقی به این رویداد بپردازد.
 

مارک گازیوروسکی در پژوهش‌های بسیاری به کودتای 28 مرداد، محمد مصدق و سیاست خارجی آمریکا پرداخته است. کتاب «مصدق و کودتا» از نمونه‌های برجسته و تا اندازه‌ای کلاسیک گازیوروسکی است. نویسنده در این کتاب به گونه‌ای ویژه به رویداد کودتای 28 مرداد پرداخته و کوشیده است تا زمینه‌های این کودتا را شناسایی کند.
 

نمی‌توان نقش کرومیت روزولت را در رویداد کودتا نادیده گرفت، بنابراین پرداختن به یادداشت‌ها و خاطرات وی نقشی مهم در بازنگری گوشه‌های تاریک کودتای 28 مرداد خواهد داشت. این کتاب دربردارنده داده‌های تاریخی بسیاری است مانند دیدگاه‌های روزولت نسبت به ایران و ایرانیان، نگاه وی به مصدق و شاه و پیامدهای کودتا.