چه کتابهایی برای کودکانمان بخوانیم؟

چه کتابهایی برای کودکانمان بخوانیم؟

داستان‌ها می‌توانند به پرورش صفات نیک، قدرت خلاقیت و استقلال‌طلبی و برطرف کردن صفات ناپسند، کمک کنند.

داستان‌ و قصه نقش مهمی در رشد کودک دارند. کودک به واسطه‌ی داستان و قصه به طور غیرمستقیم صفاتی چون مهربانی، شجاعت، خلاقیت ، فداکاری، امیدواری و بخشندگی را می‌آموزد. داستان‌ها می‌توانند به پرورش صفات نیک، قدرت خلاقیت و استقلال‌طلبی و برطرف کردن صفات ناپسند، کمک کنند. بنابراین انتخاب کتاب مناسب و مفید برای کودک از میان ده‌ها و صدها کتابی که در قفسه‌های کتابفروشی‌ها و کتابخانه‌ها چیده شده، امر مهمی است.

  • اما کتاب مناسب برای کودکان چه ویژگی‌هایی دارد؟

- کتاب کودک باید سرگرم‌کننده باشد.

کتاب‌های کودکان یا به خاطر تصاویری که دارند سرگرم‌کننده هستند یا به خاطر داستان جذابشان.

داستانی سرگرم‌کننده است که حس کنجکاوی و پرسشگریِ کودک را بیدار کند. داستان‌هایی که نقاط مجهول و پنهان دارند، داستان‌های ماجراجویانه، داستان‌هایی که شخصیت‌ داستان با اشخاص ناآشنا یا موقعیت‌های جدید مواجه می‌شوند، داستان‌هایی که قهرمانشان برای رفع یک مشکل یا نیاز به جستجو و تجربه‌های تازه دست می‌زند، جزء داستان‌های سرگرم‌کننده‌اند.

تصویرگری جذابِ کتاب‌ها نیز به هماهنگیِ میان تصویر و محتوای داستان بستگی دارد. اگرچه رنگ و تکنیک تاثیر غیرقابل انکاری بر جلبِ توجه کودکان به تصاویر کتاب دارد، اما باید بدانیم که رنگ‌های تند و درخشان لزوماً برای کودکان جذاب نیستند. همچنانکه تصویر شلوغ امتیازی بر تصویر ساده و خلوت ندارد؛ آنچه اهمیت دارد واضح بودنِ تصویر است. تصویرگریِ کتاب به فهم بهترِ داستان کمک می‌کند و از این‌رو می‌تواند فراتر از داستان برود و جزئیات و بخش‌هایی که در داستان نیامده است را نشان بدهد.

تصویرگری کتاب کودک

 

- حوادث داستان باید به هم پیوسته و با نظمی منطقی بیان شود.

اغلب داستان‌ها با معرفی قهرمان یا وصف مکانِ وقوع داستان آغاز می‌شوند. سپس حادثه‌ای یا تغییر وضعیتی روی می‌دهد و قهرمان برای حل مشکل و بیرون رفتن از موقعیتِ ناگوار، وارد کشمکش و چالش می‌شود. در پایان قهرمان پیروز می‌شود. این چارچوبِ کلی و منطقی بیشتر داستان‌هاست. اما علاوه بر آن، در هر داستان باید میان حوادث، ارتباط منطقی وجود داشته و نقطه‌ی مبهم و گنگ به حداقل رسیده باشد. هر چه ابهام و رابطه‌ی غیرمنطقیِ حوادث داستان بیشتر شود، کودک بیشتر گیج می‌شود و باور کردنِ داستان و همذات‌پنداری با قهرمان سخت‌تر می‌شود.

- عناصر داستان قابل درک باشد.

عناصر داستان، اعم از شخصیت‌ها، مکان، حوادث و غیره، برای کودک مأنوس باشد یا با آنچه که می‌شناسد مرتبط باشد. یکی از مؤلفه‌های مهم در قابل درک بودنِ عناصر داستان، وجود عناصر محلی و مرتبط با فرهنگ ملت‌ها است.

همچنین در اینجا، سن و درک کودک، تخیل او و نیز تصویرگریِ کتاب اهمیت پیدا می‌کند. اما بارِ اصلیِ قابل فهم بودنِ داستان به زبانِ آن بستگی دارد. زبان و کلماتی که نویسنده به کار برده است باید ساده و متناسب با گروه سنیِ مخاطب باشد. با این حال باید توجه داشت که تخیل کودک وسعت بی‌حد و مرزی دارد و وجود عناصر عجیب و نامأنوس، کودک را جذب می‌کند و اعجاب او را برمی‌انگیزد.

-حس نزدیکی و همذات‌پنداری کودک با شخصیت‌های داستان را برانگیزد.

کودکان با تخیلی که دارند، خود را به جای یکی از شخصیت‌های داستان می‌گذارند و به این ترتیب، احساسات مختلفی چون، مهربانی، بخشش، مبارزه، چاره‌جویی، ناامیدی، امیدواری، ترس، شجاعت و ... را تجربه می‌کنند. جالب است که یکی از راه‌های پرورش اعتماد به‌نفس و غلبه بر ناتوانی، احساس حقارت و ضعف، جایگزین کردن کودک به جای قهرمان داستان است.

نویسندگان با توصیف جزئیات بیشتر و ملموس‌تر از شخصیت‌ها و رابطه‌ی میان آنها، به این نزدیکی کمک می‌کنند. وجود عناصر روزمره و امروزی در داستان و پرداختِ شخصیت‌های داستان با صفات و ویژگی‌های عمومیِ کودکان این امکان را فراهم می‌کند تا کودک داستان را با خاطرات و تجربیاتِ شخصی‌اش تطبیق دهد. به این ترتیب بیشتر لذت می‌برد، با جنبه‌های دیگر زندگی آشنا می‌شود، مهارت‌های جدید کسب می‌کند و حتی برخی باورهای نادرست خود را تغییر می‌دهد.

- محتوای خلاقانه داشته باشد.

خلاقیت ریشه در تخیل دارد و از آنجا که خیال‌پردازی و تخیل از بارزترین و مهم‌ترین ویژگی‌های کودکی است می‌توان گفت خودبه‌خود تمام کودکانِ خیال‌پرداز، خلاق هستند. هر چه داستان خیال‌انگیز باشد، به رشد و گسترش تخیل کودک کمک می‌کند. در واقع قوه‌ی تخیل یکی از عوامل افزایش قدرت یادگیری در کودکان است. کودک از طریق تخیل می‌تواند دنیای پیرامونش را درک کند و به فهمی تازه از روابط و پدیده‌های مختلف برسد. علاوه بر این، تصورِ زندگی کردن موجودات خیالی در دنیایی دیگر و با قوانینی متفاوت، دست و پنجه نرم کردن با مشکلات و مسائل متفاوت، سبب تقویت قوه‌ی تفکر و حل مسئله در کودکان می‌شود.

 

همذات پنداری با قهرمانان کتاب

 

- پایان داستان مثبت، سازنده و مشخص باشد.

به عقیده‌ی روانشناسان بهترین داستان‌ها برای کودکان داستان‌هایی‌اند که پایان مثبت و سازنده دارند. کودک از طریق همذات‌پنداری با قهرمان وارد دنیای تازه‌ای می‌شود و هنگامی که قهرمان پس از مبارزه‌ای طولانی و نفس‌گیر پیروز می‌شود، کودک نیز احساس پیروزی می‌کند و پاداش تمام کشمکش‌هایی را که متحمل شده، می‌گیرد.

داستان‌های پر فراز و فرود که با پیروزی و پایان خوب تمام می‌شوند، به طور غیرمستقیم به کودکان این نکته را می‌آموزند که پس از سختی و ناامیدی، پیروزی و امیدواری هست. کودکان در چنین داستان‌هایی، ترس، ناامیدی، ضعف و ناتوانی را تجربه می‌کنند اما در نهایت با شجاعت، دانایی و امیدواری به پیروزی می‌رسند.

- پیام اخلاقی داستان به طور غیرمستقیم بیان شود.

کودکان از طریق یادگیری غیرمستقیم و تجزیه و تحلیل‌های شخصی، باورهایشان را تغییر می‌دهند. داستان‌های خوب به این نکته توجه ویژه دارند و هیچگاه در پایان داستان صریحاً نتیجه‌ی آن را بیان نمی‌کنند. در حقیقت، نتیجه‌گیری بر عهده‌ی کودک است؛ کودک باید پس از پایان به چنین سوال‌هایی جواب دهد که «داستان قصد داشت چه چیزی بگوید؟»، «دلیل پیروزی قهرمان چه بود؟»، «کدام شخصیت کار درست را انجام داد؟» و از این دست سوالات. کودک با جواب دادن به این سوالات به درکی منسجم از کلیت داستان می‌رسد و نتیجه‌ای که شخصاً از آن گرفته تا سال‌ها همراه او خواهد ماند.

افسانه‌ها و قصه‌های کهن از قدیمی‌ترین و پرطرفدارترین کتاب‌هایی هستند که ویژگی‌های ذکر شده برای داستان خوب کودک را دارند. کتاب‌هایی چون «افسانه‌های آن‌ور آب»، «قصه‌های برادران گریم» و یا داستان‌های کلاسیکی چون «پینوکیو»، «شنل قرمزی»، «سیندرلا»، «پری دریایی» و ... از نمونه‌ داستان‌های غیرایرانی هستند که جاودانه مانده‌اند. کتاب‌هایی مثل «افسانه‌های اینور آب»، مجموعه «قصه‌های شاهنامه»، «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب»، «زنگول و منگول و حبه انگور»، «مهمان‌های ناخوانده»، «خاله سوسکه»، «ماه پیشونی» و نیز ضرب‌المثل‌ها و داستان‌هایشان از نمونه‌های ایرانی افسانه‌ها و قصه‌های کهن هستند.

اما از میان داستان‌های امروزی با شخصیت‌های جذاب و پرطرفدار، نیز می‌توان از کتاب‌هایی چون مجموعه «فسقلی‌ها»، «وگی ورجه»، مجموعه «تام گیتس»، مجموعه «جودی دمدمی»، مجموعه «دوری وروجک» و کارهای نویسندگان و شاعرانی چون مصطفی رحماندوست، افسانه شعبان‌نژاد، نادر ابراهیمی و ... نام برد.