بررسی سه ترجمه متفاوت از نهج البلاغه

بررسی سه ترجمه متفاوت از نهج البلاغه

در این نوشتار ترجمه نهج البلاغه از نگاه سه مترجم بزرگ، دکتر سید جعفر شهیدی، علامه محمد تقی جعفری و ابن ابی الحدید معتزلی بررسی می شود.

به قلم: حسین باغ شیخی

نهج البلاغه کتاب مبین و متین زندگی ساز مشتمل بر خطبه ها و نامه های و سخنان گهربار حضرت امیرالمونین است که مرحوم سید رضی (قدس) بر اساس ذوق ادبی خویش فراهم آورد. اما با وجود این، در کنار درخشش ادبی، این کتاب دربرگیرنده مباحث گسترده توحیدی، اجتماعی، اخلاقی و سیاسی است به طوری که می توان آن را «کتاب زندگی» نام نهاداز جمله شاخصه های این کتاب، ترجمه های متعدد آن است به گونه ای که می توان گفت در حوزه تمدن اسلامی، بعد از قرآن کریم، هیچ کتابی به اندازه نهج البلاغه، ترجمه های متنوع نداشته است. هر چند که برای دست یابی به ترجمه ای مطلوب راهی بس دراز در پیش داریمدر نوشتار حاضر به بررسی سه ترجمه وزین این کتاب زندگی ساز برای فهم و اشراف بیشتر در این منبع بزرگ می پردازیم.
 

 

طراز فصاحت و پیرایه بلاغت در ترجمه نهج البلاغه

ترجمه سید جعفر شهیدی(ره)

بدون تردید فن ترجمه همواره در اعتلای آگاهی کنار کتاب وبرجستگی مفاهیم آن فنی گرانقدر به حساب آمده است، و این معنى در مورد کتابى که آن را «فروتر از کلام خدا و فراتر از سخن بشر» گفته‌اند به مراتب صدق بیشترى دارد، کتابى که گردآورندۀ خبیر و بصیر آن، سید شریف ابو الحسن محمد رضى، دربارۀ آن گوید: «سخنان برگزیدۀ سرور ما، امیر مؤمنان، سر چشمه و آبشخور فصاحت و منشأ و خاستگاه بلاغت است و اصول و قوانین سخن و سخنورى از آن اقتباس شده و روش آن سرمشق هر خطیب ادیب و سخنور اریبى گشته و با این همه کس در فراخناى بلاغت و پهنۀ رسایى به گرد آن نرسیده است، زیرا این کلام نمونه‌اى از علم الهى است و بوى سخن پیامبر گرامى صلى اللّه علیه و آله از آن به مشام جان مى‌رسد» ، یا به تعبیر پیراسته و مسجع مترجم فاضل، استاد دکتر سید جعفر شهیدى، «کتابى که طراز فصاحت است و پیرایه بلاغت، عربیت را بها فزاید و دین و دنیا را به کار آید، که بلاغتى چنان نه در گفتارى فراهم آمده است، و نه یکجا در کتابى هم. فصاحت خود را به کلام حضرتش آراید تا به جمال رسد و بلاغت در کنار او زاید و به کمال رسد.» نهج البلاغه چندین بار به فارسى ترجمه شده و فاضلان روزگار دیگر گونه به آن نگریسته اند.

دکتر سید جعفر شهیدی در سال 1368، نهج البلاغه سید رضی را ترجمه کرد. با ورق زدن صفحات این ترجمه، تفاوت آن با سایر ترجمه ها به خوبی مشخص است. رعایت ویژگی های ادبی بی نظیر، به کار بردن صنایع لفظی و آرایش های ادبی از قبیل استعاره و تشبیه و جناس و مراعات نظیر و به ویژه سجع به جاودانگی این اثر کمک شایانی نموده است. در مقدمه کتاب می خوانیم: «در میان هزاران نام که مصنفان، مؤلفان و یا مترجمان حوزه مسلمانی بر کتاب های خود نهاده اند هیچ نامی چون نهج البلاغه (راه سخن رسا گفتن) با محتوای کتاب منطبق نیست و می توان گفت این نام از عالم غیب بر دل روشن شریف رضی(ره) افاضه گردیده است که « الاسماء تنزل من السماء». راه سخن گفتن را در این مجموعه باید آموخت».

شهیدی خود دراین باره می گوید:

«سالهاست این خدمت‌گزار در دورۀ دکترى زبان و ادبیات فارسى هفته‌اى دو سه ساعت را به بحث در ادبیات عرب-منظوم و یا منثور-مى‌پردازد. این درس در فترت دانشگاه همچنان برقرار بود و گذشته از دانشجویان تنى چند از فاضلان نیز در مجمع ما حاضر مى‌شدند پنج یا شش سال پیش (درست به خاطر ندارم) .
بعضى دوستان خواستند معلقات را بر بنده بخوانند. گفتم من این قصیده‌ها را فراوان خوانده و درس گفته‌ام. شعرهاى جاهلى اثرى است ارزنده در لفظ و ترکیب استوار، اما سراسر تعبیرى است از گذشته‌هاى آن روزگار، خالى از روح علمى و لطیفۀ معنوى، به مثل چون صحراى عربستان است، گاه صافى وگاه ناهموار، و همچون باد وزان آن سرزمین لختى جان نواز و زمانى شراره‌بار، چرا به نهج البلاغه روى نمى‌آرید که هم لفظ آن صلابت شعر شاعران پیش از اسلام را به یاد مى‌آرد و هم معانى بلند قرآن کریم و سنت نبوى را در بردارد. هم موعظت است و هم دستور زندگى و هم درگاه ربوبیت را آموزندۀ راه و رسم بندگى؟ سخنم پذیرفته افتاد و پس از آنکه دوستان خطبۀ نخستین را بر من خواندند با خود گفتم چه شود که از راه آزمایش به کار برخیزم و این خطبه را در قالب واژۀ درى ریزم، بود که دیدۀ مرحمت انشاء کننده بر این کمترین افتد و او را در کارى که پیش گرفته یارى دهد. چون ترجمه آماده گشت آنرا در جمع حاضران خواندم همگان پسندیدند و از من خواستند تا وظیفه‌اى را که پیش گرفته‌ام به پایان رسانم.»

نکاتی که این ترجمه را از دیگر ترجمه های موازی آن متمایز می کند:

  • کوشش مترجم بر این بوده است که تا حد ممکن صناعت‌هاى لفظى را نیز در ترجمه رعایت کند، اما بر این دقیقه آگاه بوده است که نباید معنى فداى آرایش لفظ گردد. بدین رو در حد توانایى کوشیده است هر دو جنبه رعایت شود. ممکن است مطالعه کنندگان در متن عربى به فعلى برخورند که ماضى است و در ترجمه مضارع آمده و یا حال است و در فارسى صفت به کار رفته. این دگرگونى را از ناآشنایى مترجم ندانند چه خاصیت تعبیر هر زبان در این گونه موارد با زبان دیگر متفاوت است، و رعایت فصاحت گاه چنین تغییرى را رخصت مى‌دهد.

تعلیقه‌ها که بر خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار نوشته شده-در روشن ساختن وضع اشخاص، و یا اجتماع و یا معنى واژه‌ها و کاربرد آن، و یا تأثیر گفتار امام در سرایندگان و نویسندگان-متضمن فایدت خواهد بود. جاى این تعلیقه‌ها با گذاردن شماره در متن فارسى مشخص شده است.


 

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

ترجمه ی غلامرضا لایقی

ترجمه بزرگ­ترین و معتبرترین شرح نوشته شده برکتاب معظم نهج البلاغه به قلم ابن ابی الحدید معتزلی، ترجمه غلامرضا لایقی

در میان کتب به یادگار مانده از پیشینیان برخی آثار دارای ویژگیهای بارز و متمایزند که آنها را برای آیندگان مهم می کند. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید نیز ازآثاری است که ویژگیهای منحصر به فردی دارد. برخورداری مؤلف از ذوق ادبی و آگاهی گسترده او از وقایع تاریخی عصر صدور خطبه ها و سخنان امام علی (علیه السلام) از و یژگیهای بارز این شرح است که شناخت این اثر نفیس را بر دانش پژوهان علوم اسلامی ضروری ساخته است.

 این کتاب که نخستین ترجمه کامل فارسی از آن است، در بیست جلد تمام ترجمه شده است.

هرچند که در شیعه بودن یا اهل تسنن بودن ابی الحدید در میان شیعیان و اهل تسنن اختلاف نظرهای متعددی وجود دارد اما به طور مشخص و در آرای دو طرف این مسئله مشهود است که وی ارادت خاصی به امام علی (ع) داشته و به پیروی از مکتب معتزله، این امام را از دیگر خلفای راشدین برتر می‌دانسته است، تا جایی که در کتابش تصریح می‌کند که امام علی(ع) هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده، از دیگران برتر است.

مجموعه بیست جلدی شرح نهج البلاغه که تا پیش از این به صورت عربی محل رجوع بوده است در ابتدای هر جلد قسمت‌هایی از سخنان حضرت علی (ع) را به همراه ترجمه آن ذکر کرده و در بخش دوم بر اساس تقسیم‌بندی موضوعی، موضوعات و مباحث مهم را با سرفصل‌های موضوعی بیان کرده است.

لایقی در انجام ترجمه خود برای این کتاب نیز همین ترتیب را رعایت کرده است و بر همین اساس ترجمه کتاب نیز مطابق فصل‌بندی و تقسیم‌بندی متن عربی انجام شده و مترجم تنها با بازنگری و ویرایش جدید ترجمه خود، این کتاب را آماده استفاده کرده است. در نتیجه نویسنده در ابتدای هر جلد قسمت‌هایی از سخنان حضرت علی(ع) را توضیح و در بخش دوم بر اساس موضوعات مطرح شده شرحی بر خطبه‌ها یا بیانات را ارائه کرده است.

 از سوی دیگر این ترجمه برای نخستین بار پس از انجام پذیرفتن، با نسخه عربی شرح نهج البلاغه تطبیق داده شده و همین مسئله به اعتبار این کتاب بسیار افزوده است.

 همچنین لایقی توضیحات خود در مورد این کتاب و متن ترجمه شده اش و یا اظهار نظرهایی که درباره کتاب مورد نیاز بوده است را در متن به گونه‌ای قرار داده است که مخاطب به راحتی می‌تواند توضیحات تکمیلی مترجم را از متن اصلی تفکیک کند.

این کتاب همچنین از دو فهرست مجزا بهره می برد. فهرست اول کتاب بر اساس خطبه‌ها و شماره خطبه‌ها تنظیم و در کتاب درج شده است و فهرست دوم بر اساس موضوعات مطرح شده در نهج‌البلاغه مهیا شده است. بر همین اساس مخاطب نیز به راحتی می‌تواند بر اساس شماره خطبه و نیز بر اساس موضوع خطبه به طور جداگانه، به راحتی خطبه مورد نظرش را پیدا کند.

ویژگی های بارز شرح:

این شرح در بین شیعیان از آن حیث که نویسنده اش فردی سنی است ،ارزش و اهمیت والایی دارد. اما فارغ از مذهب نویسنده دارای ویژگیهایی است که آن را از ارزش و اعتبار بالایی برخوردارکرده و همچنان آن را به عنوان یکی از بهترین شروح نهج البلاغه مطرح می کند. در اینجا چند ویژگی مهم آن را برمی شماریم:

  • استفاده از منابع فراوان، مهم و در برخی موارد متروک 
  • استفاده از منابع گروه های مختلف شیعی و سنی
  • چند بعدی بودن
  •  تعصب نداشتن
  •  ذکر حوادث معاصر مؤلف
  •  ذکر وقایع صدر اسلام متناسب با کلام امام علی (علیه السلام(
  • توجه ویژه به فصاحت و بلاغت سخنان امام(علیه السلام(

 

 

انسان شناسی در پرتو نهج البلاغه (1)

ترجمه علامه محمدتقی جعفری

برای اهل معنا، همواره عمق مفاهیم وظرفیتهای معنایی درترجمه به عنوان مولفه های دلخواه مورد توجه بوده وهست.غنای علمی و معنوی علامه، ناظر بودن به نیازهای معاصر، نگاه تطبیقی شرح و رویکرد انسان شناسانه مترجم برخی از ویژگی های این اثر است.

نهج البلاغه، کتابی که آن را برادر قرآن نامیده اند، از ابن ابی الحدید معتزلی گرفته تا ابن میثم بحرانی شیعی، از محمد عبده روشنفکر مسلمان مصری گرفته تا جرج جرداق مسیحی لبنانی همه و همه را شیفته و مجذوب خود کرده است و همگی پس از سال ها گشت و گذار در این گلشن پر گل لب به اعتراف گشوده و خود را از شناخت حقیقت این کتاب و صاحب این کتاب ناتوان می بینند.

در زمره ی کسانی که به این بوستان قدم گذاشته اند می توان به اندیشمند توانای معاصر مرحوم علامه محمدتقی جعفری اشاره کرد که علاوه بر کتاب های پراکنده در این زمینه، به صورت ویژه کوله بار معارف این بوستان را در کتاب ترجمه و تفسیر نهج البلاغه برای دیگران نیز در معرض استفاده قرار داده است.

چرایی پیدایی وترجمه از زبان علامه:
«در امتداد مطالعات خود در دوران تحصیل در حوزه و پس از آن در مسیر کارهای علمی، پی بردم که نهج البلاغه به روابط چهارگانه ی انسان پرداخته است و با حالات و اشرافی که امیرالمومنین داشته، از موضوعات چهارگانه سخن گفته است. بنده همواره به این موضوع توجه می کردم .انگیزه ی اصلی من این بود که می دیدم در هر موردی که امیرالمومنین در مسائل مربوط به جهان بینی و انسان شناسی و امور اجتماعی وارد شده، جملات وی، جملات نهایی است. اگر پس از مطالعات وسیع در مکاتب مختلف، بخواهیم در زمینه ی مسائل مذکور به یک جمله ی نهایی برسیم تا تکلیف خود و بشریت را بدانیم، با در نظر گرفتن اینکه گوینده ی نهج البلاغه، شخصی در نهایت اخلاص است، باید به این کتاب رجوع کنیم.»

ویژگیهای برجسته ترجمه علامه جعفری:

  • نوع چینش مطالب در کتاب به این صورت است که پس از آوردن اصل خطبه، مولف به ترجمه ی آن پرداخته و پس از ترجمه، در بخشی مجزا تحت عنوان تفسیر عمومی خطبه به تبیین و توضیح بخش های مختلف خطبه به صورت جداجدا همت گمارده است. با توجه به اینکه کتاب در واقع شرح ترتیبی نهج البلاغه است سیر مطالب بر اساس ترتیب خطبه ها تدوین شده است اما گهگاهی شارح محترم به مناسبت موضوع خاصی که در خطبه مطرح شده بحثی تفصیلی و موضوعی پیرامون یک موضوع را ترتیب داده است.
  • یکی از ویژگی های بارز این کتاب گستره ی وسیع منابع غربی مورد استفاده در آن است. با مراجعه ی مختصری به  فهرست اعلام این کتاب می توان به این نکته رسید. نام ارسطو و افلاطون و آدلر و کانت و دکارت و تولستوی و راسل و کی یرکگارد و هگل در سراسر کتاب به چشم می خورداین ویژگی از چند جهت اهمیت دارد:بررسی دیدگاه های فلاسفه ی غربی خصوصا معاصرین آن ها، در واقع توجه به ویژگی های زمانه ای است که در آن زندگی می کنیم. شکی نیست که جهان غرب در همه ی ابعاد خود متاثر از دیدگاه های فلسفی است که بر آن حاکم است. انسان امروز غربی، مهم ترین تفاوتش با انسان شرقی، تفاوت در نوع نگرش و فلسفه ی زندگی است. بنابراین کسی که می خواهد نهج البلاغه ی علی بن ابی طالب را به جهان امروز عرضه کند باید به گونه ای عرضه کند که مخاطب اوج معنای کلام مولا را در کنار انواع تفکرات و اندیشه های رقیب بشری بنگرد. چنانکه گذشت خود ایشان در انگیزه ی شرح نهج البلاغه به همین نکته اشاره کردند.
  • علامه معتقد است که بینش های اساسی پیرامون حیات که در دین ارائه شده است و متفکران و فلاسفه در آن می اندیشند در سرتاسر حیطه ی حیات بشری از مشترکات بسیاری برخوردار است و از این روست که اندیشه پیرامون انسان مرز و جغرافیا نمی شناسد و تنها عامل اختلافات اساسی نفسانیات انسان هاست که مانع از ظهور حق و حقیقت می شود.علامه جعفری جزو متفکرانی بود که دیدگاه های خویش را پیوسته با عنصر زمان هماهنگ می کرد. او به تفکر «تطبیقی»، «روزآمد» و «زمان گرا» ایمانی راسخ داشت. بخش مهمی از جهت گیری های فکری و علمی اش در اصل به ایده ای با عنوان «فرهنگ مشترک بشری» برمی گشت. فرهنگ مشترک بشری که از تفکرات اساسی و اولیه استاد جعفری به شمار می رود، به این معناست:فرهنگ های بشری، در ریشه های فوق ظاهری خویش با همدیگر اشتراک داشته، پیوندهای زوال ناپذیر دارند که عوامل محیطی و جغرافیایی نمی توانند بر آن ها دسترسی پیدا نموده و تأثیر انفعالی در آن بر جای بگذارند.
  • یکی دیگر از ویژگی های شرح علامه توجه ایشان به جنبه های بلاغی کلام امیرالمومنین است. وی درباره ی بلاغت  نهج البلاغه می گوید: «اگر بلاغت را چنین تفسیر کنیم که بلاغت، عبارت است از بیان رسا و زیبای واقعیات و حقائقی که وضع و حال و موقعیت اقتضا می کند، باید بگوییم بلاغت نهج البلاغه اگر اساسی ترین رکن نهج البلاغه نباشد، قطعا یکی از اساسی ترین ارکان عظمت این کتاب بزرگ است.» از دید ایشان بلاغت نهج البلاغه چیزی فراتر از توجه به ترکیبات ادبی و بلاغی است.
  • از جمله ویژگی های دیگر این تفسیر توجه به کارهای موضوعی است. ایشان مطالبی را که در ارتباط با یک موضوع  است، از جاهای مختلف نهج البلاغه جمع و یک باره بررسی کرده است. مثلا علل سقوط تمدن ها یا مباحث متنوعی در باب انسان شناسی، یا رساله ی شناخت یا حیات معقول.

فارسی بودن،تفصیل،جامعیت،جدید و پیشرو بودن،با انگیزه و هدفمند بودن،آرمان سالاری و محتوای دردمند،فرامرز و جهانی بودن،تخصصی و بی تناقض بودن،اثرگذاری و قدرت تنظیم بخش،نثر پویا و لطایف وجد آور دیگر ویژگیهای بارز ترجمه علامه جعفری از نهج البلاغه مولای متقیان است.

                                                                                                                                                                                

-----------------------------

(1)
-
جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، چاپ دوم، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی (به نشر)، ۱۳۹3

- فیضی، کریم، دیدار با علی (سیری در تفسیر نهج البلاغه علامه جعفری)، چاپ اول، تهران، انتشارات یاران علوی، ۱۳۸۲

- فتاحی زاده، فتحیه، مرادی، لعیا، آرای اندیشمندان غربی در تفسیر نهج البلاغه علامه جعفری و روش شناسی علامه جعفری در برخورد با آن، پژوهش های نهج البلاغه، تابستان ۱۳۹۲

- جرداق، جرج، امام علی صدای عدالت انسانی، ترجمه سید هادی خسروشاهی، چاپ دوم، قم، نشر خرم، ۱۳8۵

- فتاحی زاده، فتحیه، مرادی، لعیا، بلاغت نهج البلاغه در شرح علامه جعفری، حدیث اندیشه، بهار و تابستان ۱۳۸۸، شماره ۷