شرحی بر زندگانی حضرت زینب (س)

شرحی بر زندگانی حضرت زینب (س)

جلد هجدهم از مجموعه «ناسخ‌التواریخ» به شرح زندگانی حضرت زینب (س) و مواردی چون «نسب و مراتب و شئونات خاصه حضرت پرداخته است.

به قلم: حسین باغ شیخی

این اثر جلد هجدهم از مجموعه «ناسخ‌التواریخ» و دربردارنده متن کتاب «طرازالمذهب» نوشته «عباسقلی سپهر» (1268-1342 ق) است. در این کتاب سپهر به شرح زندگانی حضرت زینب (س) (6-62 ق) پرداخته است. مواردی چون «نسب حضرت زینب (س)؛ مراتب و شئونات خاصه حضرت زینب (س)؛ شمایل آن حضرت؛ حالات ایشان بعد از شهادت امام حسین (ع)؛ حالات ایشان در مجلس ابن زیاد (لعنه الله علیه)؛ اشعار حضرت زینب (س)؛ وفات آن حضرت مورد توجه ویسنده واقع شده است."

کتاب ناسخ التواریخ یکی از بزرگترین و مشهورترین کتاب های تاریخی مربوط به عصر قاجار است. کتاب توسط مرحوم محمد تقی خان لسان الملک مستوفی معروف به سپهر نوشته شده است و در ادامه توسط فرزندش عباسقلی خان سپهر تکمیل شده است. مرحوم سپهر یکی از دانشمندان و ادیبان معروف دوره قاجار است که در دربار فتحعلی شاه قاجار و ناصر الدین شاه و محمد شاه قاجار به سمت های مختلف از جمله سمت دبیری داشته است.

اصل نسخه خطی کتاب ناسخ التواریخ همانطور که از ابتدای جلد آن پیداست در کتابخانه مجلس شورای اسلامی قرار دارد. و گویا در سال 1382 شمسی مورد بازبینی و بررسی قرار گرفته شده است. نسخه خطی کتاب ناسخ التواریخ از کیفیت خوبی برخوردار است. هم خط خوانا و مرتب نویسنده این امکان را می دهد که به راحتی مطالب را مطالعه کرد و هم کیفیت کاغذها به گونه ای است که مطلبی از قلم نیافتاده است. در ابتدای کتاب فهرستی بسیار زیبا و مرتب از محتویات کتاب ارائه شده است.

نسخه خطی حاضر در 682 عکس دیجیتالی مهیا شده است و کیفیت عکسبرداری بسیار عالی است. کیفیت عکس های معمولا 5062در 4112 پیکسل است. که اصل عکس ها نزد سایت تخصصی تاریخ اهل بیت علیهم السلام محفوظ است.
از دیگر نکات قابل توجه اینکه در جای جای کتاب، تاکید شده است که تمام محتویات کتاب به خط خود مرحوم سپهر است. گویا شخصی با سمت «وزیر تالیفات عباسقلی خان سپهر» (فرزند محمد تقی سپهر) این توضیحات را در جای جای کتاب نوشته است و مهری با عنوان «وزیر تالیفات سپهر» پای این توضیحات درج شده است. آن طور که از صفحه آخر کتاب بر می آید این شخص یا خود عباسقلی خان سپهر است که مهری به عنوان وزیر تالیفات پدرش داشته است و یا یکی دیگر از فرزندان خود مرحوم سپهر است. در صفحه پایانی کتاب از مرگ مرحوم محمد تقی سپهر در سال 1297 هجری قمری، در خانه شخصی خودش خبر می دهد و اینکه چگونه کتابهایش بین ورثه آن مرحوم تقسیم شده است.

درباره نویسنده
مرحوم محمد تقی سپهر یکی از شخصیت های علمی پر حاشیه در دوران قاجار است. وی دانشمندی توانا و ادیبی چیره دست بود اما به خاطر حضورش در مناصب مهم حکومتی از لحاظ اعتبار علمی مورد طعن واقع شده است. بسیاری مرحوم محمد تقی سپهر را متهم به قلم فروشی به درباریانی همچون میرزا اقا محمد خان نوری(صدر اعظم ناصر الدین شاه قاجار) می کنند.

«محمدتقی سپهر کاشانی (زاده ۱۲۱۶ ه‍. ق - درگذشته ۱۲۹۷ ه‍. ق برابر با ۱۰ فروردین ۱۲۵۹) ملقب به لسان‌الملک، ادیب، دانشمند، مورخ و شاعر عصر قاجار.

«محمدتقی بن (ملا) محمدعلی کاشانی، در سال ۱۲۱۶ ه‍. ق در کاشان متولد شد و پس از تحصیل علوم قدیمی، عروض و قافیه را آموخت. در بیست سالگی از کاشان به تهران آمد و به خدمت به فتحعلی خان صبا ملک‌الشعرای فتحعلی شاه رسید، و به تشویق او به تألیف کتابی در علم قافیه مشغول شد، اما این کتاب با فوت صبا ناتمام ماند و میرزا محمدتقی به کاشان برگشت. در آنجا محمود میرزا پسر فتحعلی شاه حکمران کاشان او را به ندیمی خود برگزید و به او تخلص سپهر داد. سپس از طرف فتحعلی‌شاه به تهران احضار شد و به سلک اعضای دیوان درآمد. در سال ۱۲۴۵ هجری به همراه فتحعلیشاه به فارس رفت. پس از درگذشت فتحعلی شاه دوباره به کاشان بازگشت. سپهر در زمان محمد شاه به تهران آمد و شغل استیفا را بر عهده گرفت و تا مرگ محمد شاه (۱۲۶۴ ه‍. ق) در همین شغل بود.

محمدتقی سپهر در عهد محمدشاه به نوشتن کتاب ناسخ‌التواریخ مأموریت یافت. این کتاب دوره تاریخ جهان از زمان آدم تا سال ۱۲۷۳ قمری است. بعد از جلوس ناصرالدین شاه، مأمور کاشان و تا سال ۱۲۶۷ در آنجا بود تا آنکه هنگام مراجعت ناصرالدین شاه از مسافرت عراق و اصفهان، در رکاب شاه به تهران آمد. در دربار ناصرالدین شاه خواندن دستخط‌های شاه و فرامین او بر شغل سابق وی افزوده شد و در سال ۱۲۷۲ لقب لسان‌الملک یافت، و بعدها جزو اعضای مصلحت‌خانه درآمد. در سال ۱۲۹۱ ه‍. ق، که اعتضادالسلطنه ریاست ادارهٔ «تربیت مجالس تنظیمات حسنه در ولایات ممالک محروسه» را یافت، سپهر مستوفی اول شد و به لقب خانی مفتخر گردید تا آنکه در ربیع‌الآخر سال ۱۲۹۷ ه‍. ق در تهران درگذشت.
گفتنی ست که "سهراب سپهری" شاعر معروف و معاصرکاشانی از خاندان محمدتقی سپهر است.

محمدتقی سپهر علاوه بر تاریخ و ادبیات در بسیاری علوم از جمله ریاضیات، حکمت و فلسفه و جفر و علوم دیگر حظی وافر داشت. وی در تهران درگذشت و پیکرش به نجف اشرف منتقل شد. از دیگر آثار و تالیفات او: «آینهٔ جهان‌نما»؛ «اسرارالانوار» فی مناقب الائمهٔ اطهار (ع)؛ «براهین العجم فی قوانین المعجم»؛ «جنگ فی التواریخ» و «دیوان» اشعار.»

برشی از کتاب:
شئونات باطنیه و مقامات معنویه ی حضرت صدیقه صغری، نائبه زهرا، امینه ی خدا، ناموس کبریا، اختر برج عصمت، و گوهر درج عفت و ولایت، آسیه اسوت، هاجر رتبت، مریم مکرمت، سارا سیرت، خدیجه آیت، فاطمه دلالت، أمینة الله العظمی، موثقة علیا، بنت المصطفی، و قرة عین المصطفی، و شقیقة الحسن المجتبی، و الحسین سید الشهداء، عالمه ی غیر معلمه، فهمه ی غیر مفهمه، عارفه ی کامله، محدثه، دختر عصمت پرور بتول عذرا، جناب زینب کبری - صلوات الله علیهم و علیها - را هیچکس نتواند در حیز تحریر و تقریر درآورد، قلم نویسندگان روزگار از احصای فضائل و مناقب آن مخدره محترمه دو جهان و محبوبه خداوند منان عاجز است چنانکه نوشته اند:

«فان فضائلها و فواضلها و خصالها و جلالها و علمها و عملها و عصمتها و عفتها و نورها و ضیاءها و شرفها و بهاءها تالیة امها - صلوات الله علیهما -»
«همانا حضرت زینب علیهاالسلام در بزرگواری و نیکوئی و خوی و عظمت و بزرگی و علم و عمل و عصمت و پاکی و عفت و پارسائی و نور و روشنائی و شرافت و درخشندگی همانند مادرش فاطمه علیهاالسلام بود»...

...و در صبر آن مظلومه می توان گفت: بعد از مادرش حضرت فاطمه علیهاالسلام کسی در استقامت به زینب علیهاالسلام نمی رسید. با آن همه مصیبت همانند کوه استوار و پا برجا بود و محکم می ایستاد.
در مقام جلالت قدر و قرب به مقام امامت و ادراک شؤونات ولایت به آنجا رسید که چون حضرت سیدالشهداء علیه السلام را شهید کردند بر آن پیکر همایون و اندام غرقه به خون
نظر کرده، به حضرت خالق بی چون عرض کرد:
«این قلیل قربانی را از آل محمد قبول فرما»