ضیاء موحد

ضیاء موحد

ضیاء موحد، شاعر و استاد فلسفه و منطق، در اغلب گفتگوهایش تاکید کردهاست که بیشتر خود را شاعر می‌داند تا فیلسوف و مدرس؛ همچنانکه تألیفاتِ متعدد او در حوزه‌ی ادبیات و فرهنگ تاییدی بر این علاقه است. این در حالی است که به عقیده‌ی برخی، فعالیت‌های موحد در حوزه منطق و فلسفه از جمله نگارش ده ها کتاب و مقاله که چندین جایزه کتابِ سال را هم به همراه داشته است، سرآغاز تازه‌ای بر «منطقِ جدید» بوده است.

ضیاء موحد، استاد فلسفه و منطق و شاعر، در دوازدهم دی ماه 1321 در اصفهان متولد شد. دوران تحصیلی مدرسه را، در این شهر سپری کرد. علاقه‌ به ادبیات و به ویژه شعر از همان نوجوانی، در او شکل گرفت. ضیاء موحد در کنار تحصیل در مقطع دبیرستان، در جلسات شعرخوانیِ انجمن کمال که جلال‌الدین همایی ریاست آن را بر عهده داشت، شرکت می‌کرد. و از این طریق هم با شعر شاعران کهن و معاصر آشنا شد و هم خود به سرودن شعر نو و کهن روی آورد. با این حال ضیاء موحد دیپلمش را در رشته‌ی ریاضی گرفت و در سال 1339 در رشته‌ی فیزیکِ دانشگاه تهران پذیرفته شد. در واقع گرایش‌های فکری موحد، از همان دوران شکل گرفت، از یک‌سو تمایلش به شعر و ادبیات و از سوی دیگر کشش او به مباحث علمی.

ضیاء موحد در دوران دانشگاه نیز هر دو حوزه را ادامه داد. او در رشته‌ی فیزیک تا درجه‌ی فوق لیسانس ادامه‌ی تحصیل داد و در کلاس‌های درس دکتر محمود حسابی و دکتر روحانی‌نژاد شرکت کرد. موحد در سال 1348 از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد. پس از آن، به عنوان کارشناسِ فیزیک و ریاضی در مرکز اسناد و مدارک علمی در وزارت علوم مشغول به کار شد. همزمان، در مجله‌ی «چکیده‌ی علوم» همکاری می‌کرد. تا اینکه، در سال 1354 برای ادامه‌ی تحصیل عازمِ انگلستان شد. ضیاء موحد که در ابتدا رشته‌ی کتابداری را برای تحصیل انتخاب کرده بود، با رفتن به دانشگاه و مواجه شدن با دروس این رشته، از انتخاب خود مأیوس و پشیمان شد. اما با کنجکاویِ ذاتی‌ای که داشت و به طور اتفاقی، رشته‌ی دلخواهش را پیدا کرد: فلسفه. شرکت در برخی از کلاس‌های دروسِ رشته‌ی فلسفه، او را به تغییر رشته مصمم‌تر کرد و با جلب رضایت دانشگاه این کار صورت گرفت. او در طی تحصیل از محضر اساتید برجسته‌ای چون بیل هارت و هانس کمپ بهره برد. به این ترتیب، ضیاء موحد مدرک دکترایش را در رشته‌ی منطق و فلسفه، از دانشگاه لندن، دریافت کرد و در سال 1361 به ایران بازگشت.

پس از بازگشت به ایران، از ضیاء موحد برای تدریسِ فلسفه در دانشگاه دعوت به عمل آمد. موحد با شروعِ کار، متوجه شد که برای تدریس فلسفه و به ویژه فلسفه تحلیلی، نیاز به آموزش منطق جدید است. به همین دلیل به تدریس منطق پرداخت. بعد از پنج سال کتاب «درآمدی به منطق جدید» (1368) را به عنوانِ ماحصلِ این سال‌ها تألیف کرد. کتابی که برای نخستین بار، استنتاج به روش طبیعی را معرفی کرد و بعدها به عنوان کتاب درسی و مرجع شناخته شد. تدریس در دانشگاه‌های متعدد و نیز عضویت در هیئت علمیِ موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، سبب شد تا دغدغه‌های آموزشی و پژوهشیِ موحد گسترده‌تر شود و با دلسوزی و تجربه‌ای که داشت به تألیفات بیشتری در این زمینه دست بزند. نگارش کتاب‌هایی چون «منطق موجهات»، «واژگان توصیفی منطق» و «از ارسطو تا گودل، مقاله‌های فلسفی-منطقی» و ده‌ها عنوان مقاله‌ی علمی و پژوهشی دیگر درباره‌ی منطق و فلسفه از جمله‌ کوشش‌های ضیاء موحد است، که چندین جایزه‌ی کتابِ سال را به همراه داشته و او را به عنوان یکی از برجسته‌ترین و تاثیرگذارترینِ اساتیدِ منطق و فلسفه معرفی کرده است. چنانکه به عقیده‌ی برخی، فعالیت‌های موحد در این حوزه، سرآغاز تازه‌ای بر «منطقِ جدید» بوده است. زبان و وجه منطقی و فلسفی آن از موضوعاتی است که موحد به آن توجه خاصی دارد و کوشیده تا به وسیله فنون منطق به معناشناسی زبان بپردازد.

ضیاء موحد در کنار فعالیت‌های علمی  پژوهشی، از ادبیات و شعر فاصله نگرفته است. موحد در دوران جوانی یکی از کسانی بود که در محفل «جنگ اصفهان» شرکت داشت و در کنار کسانی چون ابوالحسن نجفی، بهرام صادقی و هوشنگ گلشیری رشد کرد و از این محفل برآمد. موحدِ جوان که در آغاز شعر کلاسیک می‌سرود، به تدریج به شعر نو روی آورد. در طی این سال‌ها شش مجموعه شعر از ضیاء موحد به چاپ رسیده است: «و جهان آبستن زاده شد»، «غراب‌های سپید»، «مشتی نور سرد»، «نردبان اندر بیابان»، «آوازهای آبی» و «بعد از سکوت». موحد در اغلب گفتگوهایش تاکید کرده که بیشتر خود را شاعر می‌داند تا فیلسوف و مدرس؛ همچنانکه تألیفاتِ متعدد او در حوزه‌ی ادبیات و فرهنگ تاییدی بر این علاقه است. اشعار موحد تلفیقی از شعر و اندیشه است. به عقیده‌ی او فلسفه و اندیشه عنصرِ گمشده‌ی شعر معاصر فارسی است. در حالی‌که اشعار شاعرانی چون حافظ، سعدی، مولوی و خیام بر بن‌مایه‌های فلسفی عمیقی استوار است، اما شعر امروزِ فارسی خالی از فلسفه و اندیشه است و اگر اندیشه‌ای را هم دنبال ‌کند اندیشه‌ی اجتماعی و سیاسی‌ست.

از دیگر کوشش‌های موحد در حوزه‌ی شعر و ادبیات، نگارش کتاب‌های «دیروز و امروز شعر فارسی»، «شعر و شناخت» و «تک‌نگاری درباره سعدی» است. پژوهش و شرحی که او درباره‌ی سعدی نگاشته، از مشهورترین و درخشان‌ترین کتبی است که در این باره نوشته شده است. همچنین، موحد با تألیفِ کتاب «البته واضح و مبرهن است...» حاصلِ بخشی از تجربیاتش در مقاله‌نویسی و مقاله‌خوانی را، در اختیار علاقمندان به مقاله‌نویسی قرار داده است.

ضیاء موحد که پس از سی سال تدریس در دانشگاه، در سال 1394 بازنشسته شده، در طی سالیان اخیر، علاوه بر سرودن و خواندن، به تکمیلِ کتاب «واژگان توصیفی منطق» همت گماشته است.

 

  • آثار:

از ارسطو تا گودل- هرمس، 1382

منطق موجهات- هرمس، 1381

واژگان توصیفی منطق- پژوهشگاه علوم انسانی و تحقیقات فرهنگی، 1374

درآمدی به منطق جدید- انتشارات علمی، 1368

تاملاتی در منطق ابن سینا و سهروردی- هرمس، 1394
 

  • شعر و ادبیات:

و جهان آبستن زاده شد (دفتر شعر)- نیلوفر

مشتی نور سرد (دفتر شعر)

نردبان اندر بیابان (دفتر شعر)- نیلوفر

غراب‌های سفید (دفتر شعر)- نیلوفر

بعد از سکوت (دفتر شعر)

آوازهای آبی (گزیده اشعار)- هرمس

گزیده اشعار- مروارید

سعدی- طرح نو، 1372

شعر و شناخت، مجموعه مقاله‌های ادبی- مروارید، 1377

دیروز و امروز شعرِ فارسی- هرمس، 1394

پنهان در آینه (گفتگو با ضیاء موحد)- مهدی مظفری ساوجی- هرمس

تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران (گفتگو با ضیاء موحد)- ثالث
 

  • ترجمه:

منتقدان فرهنگ، از ماتیو آرنولد تا لزلی جانسون- طرح نو، 1378

نظریه ادبیات، رنه وِلِک و استین وارِن- علمی و فرهنگی، 1373


     به کوشش: عاطفه صابونی