شاهرخ مسکوب

شاهرخ مسکوب

شاهرخ مسکوب، پژوهشگر، شاهنامه‌پژوه، نویسنده و مترجم در بیستم دی ماه 1302 در بابل به دنیا آمد.

شاهرخ مسکوب، پژوهشگر، شاهنامه‌پژوه، نویسنده و مترجم در بیستم دی ماه 1302 در بابل به دنیا آمد. دوران تحصیلی مدرسه را در تهران و اصفهان گذارند. از همان دوران کودکی، علاقه به کتاب و ادبیات در شاهرخ مسکوب جوانه زد. خواندن کتاب‌های ادبیات کلاسیک ایران و جهان از سرگرمی‌های سال‌های نوجوانی‌اش بود. شاهرخ در دوران دبیرستان، تحت تأثیر شرایط محیطی و واعظِ خوش‌صحبتی که در کنار نماز و روضه و قرآن از تاریخ نیز داستان نقل می‌کرده، شیفته‌ی مذهب می‌شود و مذهب را تنها راه نجات و رستگاری می‌دانسته‌ است. مسکوب پس از اتمام دوره دبیرستان، به خواندن ادبیات عرفانی و کهن ایران علاقه پیدا می‌کند. اما چندی بعد آشنایی با نوشته‌های احمد کسروی و تفکرات چپ او را به سوی دیگری می‌برد.

شاهرخ مسکوب در سال 1324 به قصد تحصیل در رشته‌ی حقوق در دانشگاه، از اصفهان به تهران مهاجرت می‌کند. این سال‌ها، همزمان است با قدرت‌گیری حزب توده. این حزب با شعار عدالت‌جویی و بشردوستی، بسیاری از اهالی ادب و هنر، سیاسیون و اندیشمندان ایرانی را به خود جذب کرده و هر روز تعداد بیشتری از جوانان را به عضویت خود درمی‌آورد. شاهرخ مسکوب نیز همچون بسیاری از دوستانش به این حزب پیوست. مسکوب همچنین شروع به نوشتنِ مقاله و ترجمه در روزنامه «قیام ایران» کرد. نوشته‌های او در این روزنامه، غالباً تفسیر و ترجمه اخبار و موضوعات خارجی بود؛ از این‌رو به یادگیری زبان فرانسه روی آورد.

شاهرخ مسکوب پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه تهران، به کار مشغول شد و همچنان عضو حزب توده باقی ماند. او در سال‌های عضویتش سه بار توسط نیروهای رژیم وقت، دستگیر شد. اولین بار در سال 1327 و تنها به مدت بیست و چهار ساعت در شهربانی بازداشت شد. دومین بار در فروردین ماه 1330، که به مدت یک ماه در زندان حبس شد و پس از آزادی به شیراز منتقل شد. و آخرین بار در اسفند ماه 1332، چند ماه پس از کودتای 28 مرداد، که به شدت شکنجه شد و به مدت چهار سال در زندان ماند. مسکوب بعدها در یادداشت‌های روزانه‌اش، در رجوع به این خاطرات، گفت که یاد مادرش که در انتظار و نگرانی بود و یادِ مرتضی کیوان، دوستی که مهرماه همان سال تیرباران شده بود، او را سر پا نگه داشت و به او انگیزه‌ی رهایی داد. شاهرخ مسکوب پس از آزادی از زندان در سال 1336، و برملا شدن اتفاقات پنهانِ حزب توده، از این حزب بیرون آمد و تا پایان عمر از هرگونه سوگیریِ سیاسی و ایدئولوژیک کناره گرفت.

مسکوب پس از آزادی، مدتی در کارخانه‌ی «ریالکو» مشغول به کار شد و پس از آن به مدت دو سال در شرکتی که با دوستانش راه انداخته بود، همکاری کرد. اما روحیه‌ و دغدغه‌های شخصی‌اش از این کارها فاصله داشت، پس استعفا داد و به سمتِ علاقه‌ی دیرینه‌اش، ادبیات، رفت.

نخستین کارِ شاهرخ مسکوب در حوزه‌ی ادبیات و فرهنگ، ترجمه‌ی کتاب «خوشه‌های خشم» نوشته‌ی جان اشتاین‌بک و با همکاری عبدالکریم احمدی، بود که توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد. از آن‌جا که مسکوب از نوجوانی به ادبیات کلاسیک گرایش پیدا کرده بود، به ترجمه‌ی آثارِ کلاسیکِ یونانی دست زد. ترجمه‌ی سه تراژدیِ «ادیپ شهریار»، «ادیپ در کلنوس» و «آنتیگون» نوشته‌ی سوفوکل، طی سال‌های 1336 تا 1346، نمونه‌هایی از تجربه‌‌ی او در ترجمه‌ی ادبیات کلاسیک یونان بود. بعدها «پرومته در زنجیر» اثرِ اشیل را نیز به زبان فارسی برگرداند. ترجمه‌های مسکوب از معدود ترجمه‌های ماندگار و معتبری است که به عنوان سرمشق و نمونه، مثال زده می‌شوند. علاوه بر این، شاهرخ مسکوب مترجمانی چون عبدالله کوثری را به ترجمه‌ی ادبیات یونان باستان تشویق کرد.

ترجمه ادبیات کلاسیک جهان تنها قسمت کوچکی از علاقه‌ی مسکوب به ادبیات کهن و اسطوره‌ای را نشان می‌دهد. پژوهش و واکاویِ ادبیات ایران، به ویژه شاهنامه‌ی فردوسی، قسمتِ اعظمِ آثارِ مکتوبِ این نویسنده و پژوهشگر را شامل می‌شود. مسکوب با مطالعه‌ی چندین و چند باره‌ی شاهنامه در طی سال‌های جوانی تا کهن‌سالی، کتاب‌های متعددی درباب این اثرِ کلاسیکِ ایرانی نگاشت. نخستین کتاب شاهرخ مسکوب در این باره، «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار» است، که در سال 1342 منتشر شد و آخرینِ آنها، «ارمغان مور»، در سال 1384 و پس از فوت او، به چاپ رسید. کتاب‌های شاهرخ مسکوب در شرح و واکاویِ شاهنامه‌ی فردوسی، بیشتر جستارهایی هستند که با نگاهی امروزی به شاهنامه و اسطوره‌های ایران پرداخته‌اند. در واقع، نگرش و زبان مسکوب در پژوهش و تفسیرِ شاهنامه، در مقایسه با ادیبان و شاهنامه‌پژوهانِ هم‌عصرش متفاوت و برجسته است. او به سراغ شاهنامه نمی‌رود تا شاهنامه را صرفاً در همان قرن چهارم و پنجم قمری تفسیر کند؛ بلکه نگاه مسکوب به شاهنامه نگاهی در طولِ زمان است. نگاهی که به تأویل و تفسیرِ مخاطبِ امروزی از شاهنامه و اسطوره پای‌بند است. همان‌طور که مسکوب در مقدمه‌ی «ارمغان مور» گفته است: «در اینجا غرض ... رسیدن به دریافتی دیگر از جهان‌بینی شاهنامه، از داستانی، روایتی و گفتاری، جستجویی به امید دستیابی به حقیقتی نو» است. از این‌رو، مسکوب یکی از ماندگارترین تفاسیر و جستارها را درباره‌ی داستان‌ها و موضوعات مختلفِ شاهنامه نوشته است.

مسکوب در کنار مطالعه‌ی همیشگی شاهنامه، به دیگر آثار ادبی فارسی نیز پرداخته است. از مهم‌ترین آنها نقد و تفسیری بر شعر حافظ در کتاب «در کوی دوست» است. او همچنین در کتاب‌هایی چون «شکاریم یک سر همه پیش مرگ»، «داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع» درباره‌ی ادبیات کهن و معاصر ایران و نویسندگان و شاعران، مقالات جداگانه‌ای نوشته است.

اگرچه مسکوب در سال‌های پس از انقلاب، مجبور به ترکِ ایران شد و به پاریس مهاجرت کرد، همچنان علایقِ مطالعاتی‌اش را پی گرفت و یادداشت‌ها، مقالات و کتاب‌های بسیاری نگاشت. او به مدت چند سال در مدرسه‌ی مطالعات اسلامی پاریس به تدریس و پژوهش مشغول شد. کتاب «ارمغان مور» حاصلِ یکی از دوره‌های شاهنامه‌پژوهی در آن مدرسه است. اما با تعطیل شدن مدرسه، برای گذران زندگی مجبور به کار در عکاس‌خانه‌ی خواهرزاده‌اش می‌شود؛ جایی که شب‌هایش را نیز همانجا به صبح می‌رسانده. شاهرخ مسکوب، در سال 1383 بنا به تشخیص پزشکان، دچار سرطان خون شده بود. او در این مدت به معالجه پرداخت؛ اما در نهایت، دور از وطن، در فروردین ماه 1384 از دنیا رفت. پیکر او در میان بدرقه‌ی دوستان و اهالی فرهنگ، در بهشت زهرای تهران، به خاک سپرده شد.

 

  • آثار

مقدمه‌‌ای بر رستم و اسفندیار، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول: 1342

سوگ سیاوش، انتشارات خوارزمی، چاپ اول: 1350

در کوی دوست، انتشارات خوارزمی، چاپ اول: 1357

مسافرخانه، (با نام مستعار ش.البرزی)، آمریکا: نشر مطالعات ایرانی، چاپ اول: 1362

ملیت و زبان، رم: انتشارات فردوسی، چاپ اول: 1362؛ تجدید چاپ، پاریس: انتشارات خاوران، 1368؛ چاپ ایران با عنوان هویت ایرانی و زبان فارسی، تهران: ب‍اغ آی‍ن‍ه‏‫‏، 1373؛ تجدید چاپ، تهران: انتشارات فرزان روز، 1379.

گفتگو در باغ، نشر باغ آینه، چاپ اول: 1370؛ تجدید چاپ: انتشارات فرهنگ جاوید، 1394

چند گفتار در فرهنگ ایران، تهران: نشر زنده‌رود، چاپ اول: 1371؛ تجدید چاپ با شکاریم یک سر همه پیش مرگ، تهران: نشر نی، 1391

دربارهٔ جهاد و شهادت (با نام مستعار کسری احمدی)، پاریس: انتشارات خاوران، چاپ اول: 1371

داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع، تهران: انتشارات فرزان روز، چاپ اول: 1373

خواب و خاموشی، لندن: دفتر خاک، چاپ اول: 1994؛ تجدید چاپ با اضافات و با عنوان در سوگ و عشق یاران، لندن: اچ اند اس مدیا‏‫، 2014؛ چاپ ایران، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید، 1397

درباره سیاست و فرهنگ پاریس: انتشارات خاوران، چاپ اول: 1373؛ چاپ ایران با عنوان کارنامه ناتمام: درباره سیاست و فرهنگ، تهران: انتشارات نیلوفر، 1378.

بررسی عقلانی حق، قانون و عدالت در اسلام، (با نام مستعار م. کوهیار)، پاریس: انتشارات خاوران، چاپ اول: 1374

تن پهلوان و روان خردمند، تهران: انتشارات طرح نو، چاپ اول: 1374؛ تجدید چاپ، تهرانانتشارات فرهنگ جاوید، 1398.

سفر در خواب، پاریس: انتشارات خاوران، چاپ اول: 1377؛ چاپ ایران، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید، 1395

روزها در راه، پاریس: انتشارات خاوران، چاپ اول: 1379

کتاب مرتضی کیوان، به کوشش شاهرخ مسکوب، تهران: نشر کتاب نادر، چاپ اول: 1382؛ تجدید چاپ: تهران: انتشارات فرهنگ جاوید، 1398

ارمغان مور، تهران:نشر نی، چاپ اول: 1384

سوگ مادر، تهران: نشر نی، چاپ اول: 1386

در حال و هوای جوانی: روزهای پیش از روزها در راه (1342–1346)، لندن: اچ اند اس مدیا‏‫، 2014

شکاریم یک‌سر همه پیش‌مرگ، نشر نی، 1391

درآمدی به اساطیر ایران،تهران:انتشارات فرهنگ جاوید چاپ اول: 1394

در سوگ و عشق یاران: انتشارات فرهنگ جاوید چاپ اول: 1397

  • ترجمه

خوشه‌های خشم، جان اشتاین‌بک، شاهرخ مسکوب، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1328

آنتیگون (همراه با «لذت تراژیک» از آندره یونار)، سوفوکل، شاهرخ مسکوب، تهران، 1335

ادیب شهریار، سوفوکل، شاهرخ مسکوب، تهران، 1340

پرومته در زنجیر، اشیل، شاهرخ مسکوب، تهران: نشر اندیشه، چاپ اول: 1342؛ تجدید چاپ، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید، 1395

ادیپوس در کلنوس، سوفوکل ، شاهرخ مسکوب، تهران: 1346.

افسانه‌های تبای (سه تراژدی نامبرده سوفکلس در یک جلد)، سوفوکل، شاهرخ مسکوب، تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ اول: 1352.

خاطرات مهرانگیز دولتشاهی( اولین و تنها سفیر زن ایران (1357–1354، مصاحبه‌کننده: شاهرخ مسکوب، تنظیم‌کننده: غلامرضا کردگاری، تهران: صفحه سفید، چاپ اول: 1387.

 

به کوشش: عاطفه صابونی