فرهاد حسن زاده

فرهاد حسن زاده

فرهاد حسن زاده را اکثر کودکان و بزرگسالان با شخصیت «کوتی کوتی»، هزارپای کوچولو، می‌شناسند. در این متن با زندگی و آثار این نویسنده آشنا می‌شویم.

فرهاد حسن زاده را اکثر کودکان و بزرگسالان با شخصیت «کوتی کوتی»، هزارپای کوچولو، می‌شناسند. فرهاد حسن‌زاده، نویسنده‌ای که با نگارش رمان‌هایی چون «زیبا صدایم کن» مسائلی چون کودکان کار، کودکان بدسرپرست یا بی‌سرپرست و... را وارد ادبیات کودک و نوجوان کرد. به پاس تمام تلاش‌هایش دو بار در لیست نامزدهای نهایی جایزه هانس کریستین اندرسن سال 2020 قرار گرفت و لوح تقدیر این جایزه را دریافت کرد. در ادامه با زندگی و آثار این نویسنده، روزنامه‌نگار و طنزپرداز ایرانی آشنا می‌شویم.

فرهاد حسن‌زاده، 20 فروردین 1341 در آبادان متولد شد. پدرش در بازار کویتی‌های آبادان مغازه داشت. فرهاد کودکی خود را در بین دو رود بهمن‌شیر و اروندرود و نخلستان‌های وسیع آبادان گذراند، رشد در چنین محیطی ذهن فرهاد را قصه‌گو و خیال‌باف پروراند. نوجوانی حسن‌زاده نیز مانند بسیاری از اهالی ادبیات هم‌دوره‌اش در کانون پرورش فکری گذشت. در فضایی که هر روز با نویسنده و شاعر جدیدی آشنا می‌شدند، تئاتر تمرین می‌کردند و شعر می‌خواندند. امیر برغشی، مربی تئاترشان، که دانشجوی دانشکده هنرهای زیبا بود، هر پنج‌شنبه از تهران می‌آمد و تئاتر تمرین می‌کردند و برای آنها از اوضاع و احوال اجتماعی، سیاسی تهران می‌گفت.

در چنین فضایی بود که حسن‌زاده اولین نمایش‌نامه خود را با نام «نفرین آهو» در چهارده سالگی نوشت. اما با شروع جنگ اوضاع تغییر کرد. خانواده حسن‌زاده مجبور به مهاجرت شدند. مهاجرت و آوارگی‌ها از سال 59 تا 68 ادامه پیدا کرد. در این مدت در شهرهای مختلفی از جمله اصفهان، درود، اندیمشک، شیراز و... زندگی کردند و کارگری کارگاه پارچه‌بافی، بنایی، برق‌کاری، تعمیر دوچرخه، قنادی و کار در پتروشیمی شیراز را تجربه کرد. جنگ و مهاجرت او را به طور موقت از فضای ادبیات و هنر جدا کرد. سال 1366 در شیراز ازدواج کرد و اولین پسرش، عرفان، در آنجا به دنیا آمد. در همین سال چند کتاب برای پسرش تهیه کرد، خواندن آنها حسِ خفته‌ی علاقه به ادبیات را در او بیدار و شروع به نوشتن کرد. فرهاد حسن‌زاده با انتشار کتاب داستان «ماجراهای روباه و زنبور» در اواخر سال 1369 به طور حرفه‌ای به جامعه ادبیات ایران وارد شد.

در سال 1372 با هدف تعامل بیشتر با فضای کتاب و نویسندگان، به تهران مهاجرت کرد و فعالیت خود را در نشریه‌های کودک و نوجوان چون: سروش، کیهان بچه‌ها، دوچرخه (ضمیمه رایگان روزنامه همشهری) و... ادامه داد. وقفه طولانی مدت از ادبیات و تمام وقایع گذشته در آن سالها، ذهن او را از قصه پر کرده بود و حال پس از سالها، فضایی برای به روی کاغذ آمدن تمام آنها پیش آمده بود.

حسن‌زاده اولین مجموعه قصه‌هایش را با نام «مار و پله» در سال 1372 با همکاری نشر سروش منتشر کرد و در مجله سروش نوجوان به عنوان اثر برگزیده انتخاب شد. اتفاقات تابستان سال 1357 آبادان را در اولین رمان بلندِ خود «ماشو در مه» به روی کاغذ آورد. فرهاد حسن‌زاده تا به امروز حدود صد اثر را در گونه‌های مختلف داستان کوتاه، داستان بلند، رمان، شعر، طنز، فانتزی و زندگی‌نامه و... نوشته است او همچنین نمایش‌نامه و فیلم نامه نگاشته است و تجربیاتی در بازنویسی آثار کهن فارسی دارد.

فرهاد حسن‌زاده به مدت پانزده سال عضو هیئت تحریریه نشریه «دوچرخه» بود تا اینکه در سال 1396 با فرا رسیدن زمان بازنشستگی‌اش با هدف تمرکز بیشتر روی نوشتن و ترجمه آثارش، هیئت تحریریه دوچرخه را ترک کرد. حسن‌زاده شکل‌گیری بسیاری از داستانها را نتیجه فعالیت در دوچرخه می‌داند. خلق «شیمپالو» روزی در ذهن او جرقه خورد که حسن‌زاده پوشه داستان نشریه دوچرخه را خالی دید و داستانی برای انتشار وجود نداشت. مجله‌ای فرانسوی را برداشت و ورق زد و براساس تصویری که در آن دید داستانی نوشت و این شروع نگارش «شیمپالو» بود. شخصیت کوتی کوتی، بچه هزارپای سری کتابهای کوتی کوتی، نیز به همین صورت در ذهن حسن زاده شکل گرفت و چندین داستان با قهرمانی این هزارپای کوچک نوشته شد و به شخصیت محبوب کودکان کتابخوان تبدیل شد و عروسک آن هم ساخته شد.

آثار فرهاد حسن‌زاده به زبان‌های چینی، عربی، انگلیسی، ترکی و... ترجمه شد. بیش از سی جایزه ملی برنده شده است. چهار بار به صورت متوالی نامزد دریافت جایزه «آسترید لیندگرن» و دو مرتبه نامزد جایزه «هانس کریستین آندرسن» شده است و لوح سپاس این جایزه را دریافت کرد.

از دیگر فعالیتهای مهم فرهاد حسن‌زاده در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، تأسیس انجمن نویسندگان کودک و نوجوان است. مدتها بود که نویسندگان این حوزه، جلسات هفتگی در قهوه‌خانه‌ای در پارک شهر به طور غیر رسمی برگزار می‌کردند و از اخبار حوزه ادبیات با یکدیگر صحبت می‌کردند. حسن‌زاده که از ابتدا در این جلسات فعال بود، تمام تلاش خود را کرد که نویسندگان بیشتری را به این جلسات دعوت کند، یک روز آقای سیدآبادی، نویسنده کودک و نوجوان، را ملاقات می‌کند و از جلسات سخن می‌گوید، او را دعوت می‌کند. سیدآبادی که کارمند وزارت ارشاد نیز بود، پیشنهاد می‌دهد این جلسات به صورت رسمی و در قالب یک تشکل ادامه پیدا کنند و به تدریج انجمن نویسندگان کودک و نوجوان تأسیس می‌شود.

حسن‌زاده رمانهای متعددی برای نوجوانان نوشته است. وی نوجوانی را برزخی بین کودکی و جوانی می‌داند. ادبیات نوجوان تا چند سال قبل مورد توجه نبود و نوجوانان کتابخوان مجبور به خواندن کتابهای بزرگسالان و یا کودکان بودند. حسن‌زاده بیان می‌کند که ادبیات نوجوان در دهه شصت تا حد بالایی تحت تأثیر جنگ و مشکلات آن بود اما در دهه فعلی که در دوره آرامش به سر می‌بریم، ادبیات نوجوان نیاز به دیدگاهها و نگرشهای جدیدی دارد تا نوجوان را به کتاب علاقمند و برای زندگی در اجتماع آماده کند.

رمان نوجوان «زیبا صدایم کن» که جوایز داخلی و بین المللی متعددی برنده شده، داستان دختری پانزده ساله به نام زیبا است که در یک مرکز نگهداری کودکان بدسرپرست زندگی می‌کند، پدرش یک بیمار روانی است که در تیمارستان بستری است و مادرش گرفتار اعتیاد است و با مردی که نگاه هرزه‌ای دارد ازدواج کرده است. آرزوی زیبا گذراندن لحظاتی در آغوش پدرش است؛ پدری که حضور او در زندگی زیبا می‌تواند جانش را به خطر بیندازد. پدر روزی از تیمارستان تماس می‌گیرد و از زیبا کمک می‌خواهد تا از تیمارستان فرار کند. حسن‌زاده در آغاز این کتاب نوشته است:«فراموش نمی‌کنم دستانی را که دستم را گرفتند. این کتاب بوسه‌ای کوچک است بر دستان امیر برغشی مربی سالیان دور»

رمان «هستی» دیگر اثر حسن‌زاده برای نوجوانان است. داستان در زمان جنگ عراق جریان دارد. شخصیت اصلی دختری یازده ساله به نام «هستی» که در آبادان زندگی می‌کند و رفتاری متفاوت با سایر دختران دارد. آرزو دارد موتور سواری یاد بگیرد، در کوچه فوتبال بازی می‌کند و در اثر آن دستش می‌شکند. والدینش با هستی رابطه صمیمی ندارد. این رمان به نوجوانانی که با والدین خود دچار مشکل هستند کمک می‌کند تا بتوانند به والدین خود اعتماد کنند و روابط خود را بهبود ببخشند.

  • آثار

ماجرای روباه و زنبور، 1370، راهگشا

دفترمهران، 1372، راهگشا

مار و پله، 1373، سروش

ماشو در مه، 1373، سوره مهر

سمفونی حمام، 1374، قدیانی

گاه روشن گاه تاریک، 1374، مدرسه

مهمان مهتاب، 1375، صریر

بزرگترین خط‌کش دنیا، 1375، سوره مهر

انگشت مجسمه، 1376، سوره مهر

آبی‌تر از آبی، 1376، ذکر

آهنگی برای چهارشنبه‌ها، 1377، روزگار

امیرکبیر فقط اسم یک خیابان نیست، 1377، روزگار

امیرکبیر (زندگی‌نامه)، 1377، مدرسه

کلاغ کامپیوتر، 1378، سوره مهر

هندوانه به شرط عشق، 1378، عصر

دارکوب و کرگدن، 1378، به نشر

هدیه خیس، 1378، به نشر

روزنامه سقفی همشاگردی(1)، 1378، افق

بن‌بست حقیقت، 1378، انجمن نویسندگان کودک و نوجوان

نمکی و مارعینکی، 1378، سوره مهر

خواجه نظام‌الملک (زندگی‌نامه)، 1379، مدرسه

گزیده ادبیات معاصر، 1379، نیستان

عشق و آینه، 1379، پیدایش

چراغ لاله (زندگی‌نامه اقبال لاهوری)، 1379، ذکر

روزنامه سقفی همشاگردی(3)، 1380، افق

دو لقمة چرب و نرم، 1380، ویژه نشر

شکستنی، 1380، آفتاب اندیشه

مرده‌ای که زنده شد، 1380، آفتاب اندیشه

لولوی زیبای قصه گو، 1380، پیدایش

سفر به خیر سلطان سنجر، 1381، ذکر

لطیفه‌های ورپریده، 1381، پیدایش

همان لنگه کفش بنفش، 1382، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

لبخندهای کشمشی یک خانواده خوشبخت، 1382، چرخ‌فلک

حیاط خلوت، 1382، ققنوس

آقارنگی و گربه ناقلا، 1384، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

سیب سرخ سوسن…، 1384، به نشر

در روزگاری که هنوز پنجشنبه و جمعه اختراع نشده بود، 1384، چرخ‌فلک

بندرختی که برای خودش دل داشت، 1384، چرخ‌فلک

سنگهای آرزو، 1385، علمی فرهنگی

کنار دریاچه نیمکت هفتم، 1385، افق

قصه‌های کوتی کوتی، 1386، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

خنده به شرط قلقلک، 1387، پیدایش

مهمان مهتاب (ویرایش جدید)، 1387، افق

بچه‌های اعماق (بازنویسی)، 1387، پیک ادبیات

یکشب از هزار شب، 1387، تکا

از صدای باران خوشم می‌آید، 1387، حوض نقره

به دنبال بی‌تا، 1387، قو

پری نازه دست درازه، 1388، به‌نشر

عقرب‌های کشتی بمبک، 1388، افق

دیو دیگ به سر، 1388، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

هندوانه به شرط عشق (ویرایش جدید)، 1388، چرخ‌فلک

هستی، 1389، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

خوزستان، کتابی درباره ویژگی‌های خوزستان، 1389، انتشارات مدرسه

پی‌تی‌کو پی‌تی‌کو، مجموعه داستان کودک، چاپ اول ،1391، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

گلستان سعدی، بازآفرینی 18 حکایت از سعدی، 1391، ناشر: سوره مهر

خاطرات خون‌آشام عاشق، مجموعه داستان نوجوان، 1392، ناشرکتاب چرخ‌فلک

این وبلاگ واگذار می‌شود، رمان نوجوان، 1392، نشر افق

روزگار شیرین، رمان بزرگسال اقتباس از خسرو شیرین نظامی گنجوی، 1392، نشر ویدا

درختی که خوابش می‌آمد، داستان کودک، 1393، نشر پیدایش

قصه طوطی خانم و آقای بازرگان، بازآفرینی از مثنوی مولوی، 1393، انتشارات همشهری

سرما نخوری کوتی‌کوتی، مجموعه داستان کودک، 1393، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

دنیا را بلرزان کوتی‌کوتی، مجموعه داستان کودک، 1393، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

بفرمایید پیراشکی شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد اول) داستان کودک، 1393، نشر چکه

چه بویی داشت جوراب‌های شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد دوم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

بگذار بروم مدرسه شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد سوم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

کلاغ بی‌نمک نخور شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد چهارم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

غذایی خوشمزه برای شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد پنجم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

خواننده نسل جوان شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد ششم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

خاله شمسی کجاست شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد هفتم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

عید شما مبارک شیمپالو، (مجموعه من+جی‌جور+شیمپالو) (جلد هشتم) داستان کودک، 1393، نشر چکه

هویج‌بستنی، مجموعه داستان نوجوان، 1394، نشر افق

زیبا صدایم کن، رمان نوجوانان، 1394، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

وقتش رسیده کمی پسته بشکنیم، مجموعه شعر نوجوان، 1394، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

بشو و نشو، داستان مصور کودکان، 1394، نشر چکه

من و غولک و قالیچه پرنده، داستان مصور کودک، 1395، نشر شهر

نوش‌جان آقا بزه، قصه مصور کودک، 1395، دانش‌نگار

جشن تولد پر دردسر، (جلد اول، گروه 1+5 مجموعه رمان کودک)، 1396، نشر افق

مردی که خودش را پیدا کرد، (جلد دوم، گروه 1+5 مجموعه رمان کودک)، 1396، نشر افق

جنازه… با اجازه، (جلد سوم، گروه 1+5 مجموعه رمان کودک)، 1396، نشر افق

بیز… بیز… بیزینس، (جلد چهارم، گروه 1+5 مجموعه رمان کودک)، 1396، نشر افق

چتری با پروانه‌های سفید، 1396، نشر طوطی (فاطمی)

خاطرات خون‌آشام عاشق (دفتر دوم) 1397 ، کتاب چرخ‌فلک

عمه‌خانم و ماجراهای آبکی (6جلدی) 1397 ، انتشارات فنی ایران

برف و آفتاب، 1398، نشر طوطی (فاطمی)

گربه چه مهربان شده ، 1397، نشر علمی فرهنگی

موش سر به هوا ، 1398 ، کانون پرورش فکری کودکان

مجموعه مگسک و پسرک،نویسنده: تد آرنولد،مترجمان: عرفان حسن زاده، فرهاد حسن زاده، نشر پرتقال

  • به کوشش: عاطفه صابونی