ایرج افشار

ایرج افشار

ایرج افشار از آخرین بازماندگان نسلی درخشان و پر فروغ در فرهنگ و ادب و تاریخ نگاری بود. نسلی که با سختکوشی، نظم، روش و نگرش علمی و دقیق، جهان دیده و دائم السفر بودن ،جامع الاطرافی و احاطه‌ی کم نظیر به حوزه های متعدد فرهنگ و ادبیات و تاریخ، فصلی نوین در رشته های مختلف علوم انسانی و علوم دقیقه در ایران ایجاد کردند. مقایسه نسل طلایی گذشته و وضعیت علم و دانش در دانشگاه ها و حوزه‌ی عمومی فعلی در کشور، جایگاه این بزرگان را به خوبی مشخص می‌نماید. در فضای فعلی که علم و دانش به کناره رفته، حرفی هم اگر هست از دانشجویان و شاگردان این بزرگان است.

ایرج افشار، کتاب شناس و نسخه شناس برجسته

به قلم هادی خادم الفقراء

ایرج افشار متولد 1304 تهران و فرزند دکتر محمود افشار است. ایرج افشار از بدو تولد تحت تعالیم دکتری فرانسوی به نام دکتر میر قرار می‌گیرد و در تمام وجوه زندگی از راهنمایی‌های ارزشمند وی بهره مند می‌شود. وی با اخذ دیپلم ادبیات قصد دارد برای ادامه تحصیلات، به دانشکده‌ی ادبیات برود، اما محمود افشار پدر ایرج با این امر مخالفت می‌کند و دلیل مخالفت او املاک و مستغلات زیادی است که ایرج بایستی از آن‌ها مراقبت نماید. اصرار ایرج به ادامه تحصیل، پدر را نیز همراه می‌سازد، اما با این محدودیت که وی در دانشکده حقوق تحصیل نماید، تا بتواند از املاک و مستغلات خانوادگی نگهداری نماید.

ایرج افشار با ورود به دانشگاه، همکار پدر در «مجله‌ی آینده» شد و سمتی اجرایی را به عهده گرفت. «مجله‌ی‌ آینده» که در زمان پهلوی اول چاپ می‌گردید، به رضاشاه گرایش داشت و از تئوری تجدد و پیشرفت در ایران حمایت می‌کرد. ایرج افشار در خاطراتی که بعد از مرگش چاپ گردید، از روزهایی می‌نویسد که پدر به دلیل حضور در منصب دولتی، اداره‌ی مجله را به او می‌سپارد و افشار آنچنان شیفته‌ی کار می‌شود که یک ترم از درس را به خاطر آن رها می‌کند. افشار برای آنکه مجله را راس وقت به دست ‌مشترکان برساند، با عده‌ی زیادی از نامداران آن زمان آشنا و همکار می‌شود. رهی‌معیری و مهندس گنجه‌ای «مدیر باباشمل» از جمله‌ی آن افراد هستند؛ هر چند ایرج افشار به‌واسطه‌ی پدر با بسیاری از بزرگان همچون سعید نفیسی آشنا است.

ایرج افشار در همان سنین جوانی با «مجله‌ی جهان‌نو» نیز همکاری می‌کند. «جهان‌نو» نیز مجله‌ای درخور تقدیر بود که در آن زمان توسط حسین حجازی چاپ می‌گردید. در آن مجله افرادی چون ایرج افشار، زرین‌کوب، مرتضی کیوان و... فعالیت می‌کردند. با توصیه‌ی بدیع‌الزمان فروزانفر، افشار در دانشگاه تهران استخدام می‌شود. او در کتابخانه‌ی دانشکده‌ی حقوق به عنوان کتابدار پذیرفته می‌شود و اولین آشنایی ایرج افشار با فهرست‌نویسی و کتابداری در آنجا رقم می‌خورد. افشار در سال 1333 اولین کتاب خود را در زمینه‌ی کتابداری با نام «نخستین دفتر کتاب‌های ایران » را به چاپ می‌رساند. این کتاب که سالنمای چاپ کتاب در ایران بود، در حقیقت اولین نوع از این مجموعه بود که تمام کتاب‌های چاپ شده در طول یکسال را در خود نشان می‌داد. نقطه‌ی عطف زندگی ایرج افشار شاید از این سال بوده است که کار حرفه‌ای کتابشناسی و پژوهشگری را انجام می‌دهد. در این نوشتار برای این‌که بتوانیم به صورت دقیق‌تر به زندگی ایرج افشار بپردازیم، زندگی حرفه‌ای او را در چندین رشته دنبال می‌کنیم.

1-مجلات

شاید هیچ‌کدام از مشاهیر این مرزو بوم همانند ایرج افشار همراه و همکار با مجلات نبوده‌است. شمار مجلاتی که افشار با آن همکاری کرده‌است بسیار زیاد است.

• اولین مجله‌ای که افشار در آن سردبیر شد «مجله‌ی مهر» بود که سردبیری آن مجله را طی دو سال قبول کرد .«سال 8 و سال 9»

• اولین مجله‌ای که ایرج افشار بنیان نهاد، «مجله‌ی فرهنگ ایران زمین» بود. اقدام به بنیانگذاری مجله ای جدید توسط افشار، بخاطر رفتار مدیر «مجله‌ی مهر» بود، چرا که مدیر آن مجله سعی می‌کرد مجله را با اهداف سیاسی پیوند بزند و این کار برای افشار خوشایند نبود. افشار به همین علت با مشورت دوستانی نظیر زریاب خویی، دانش‌پژوه و ستوده، مجله‌ی «فرهنگ ایران زمین» را تاسیس می‌نماید. افشار برای این‌که بتواند دوستانش را با خود همراه کند، همه‌ی زیان‌های ناشی از چاپ مجله را بر عهده می‌گیرد. قرار می‌شود مجله، منطقی کاملا علمی داشته باشد و مورد قبول خاورشناسان جهان قرار گیرد. افشار طی 15 سال این مجله را اداره می‌کند. این مجله در چند سال اول به صورت فصلنامه چاپ می‌شده است، اما از سال نهم به صورت سالنامه چاپ می‌شود.

• با جدایی خانلری از «مجله‌ی سخن» که به دلیل قروض مالی او در این مجله بوده است، سه سال سردبیری این مجله یعنی شماره‌های 5، 6 و 7 به عهده‌ی افشار گذاشته می‌شود.

• از دیگر همکاری‌های افشار در زمینه‌ی مجلات، مجله‌ی «کتاب‌های ماه» است که وی سمت سردبیری آن ها را به عهده داشت. این مجله توسط انتشارت فرانکلین و به مدیر مسئولیِ همایون صنعتی‌زاده چاپ می‌شد. افشار این مجله را از یک مجله‌ی خسته‌کننده به مجله‌‌ای علمی و دلچسب تبدیل کرد.

• «راهنمای کتاب» مجله‌ی دیگری بود که به مدیر مسئولی احسان یارشاطر چاپ می‌شد. در زمانی که یارشاطر خارج از ایران به سر می‌برد این مجله توسط ایرج افشار اداره می‌شد و این همکاری تا سال 1357 ادامه یافت.

• ایرج افشار همکاری‌های متعددی با مجلات به عنوان نویسنده، ناظر و مدیر تا زمان انقلاب داشته است. از شمار این همکاری‌ها می‌توان به همکاری با مجله‌های «یغما»، «کاوه»، «ایرانشهر»، «نشریه وزارت امورخارجه» و.... اشاره کرد. وی همچنین به عنوان نویسنده و مدیر «مجله‌ی‌ ایرانشناسی»، موسس و مدیر «مجله‌ی کتابداری» دانشگاه تهران. نیز فعالیت نموده است. با وقوع انقلاب، افشار فعالیت مطبوعاتی خود را بر چاپ دوباره‌ی نشریه‌ آینده متمرکز می‌نماید.

• در سال 1358 او مجوز دوباره چاپ این مجله را می‌گیرد و تا سال 1372 که چاپ مجله متوقف می‌شود، مجله را در طبقه‌ی بالای ساختمان موقوفات افشار به چاپ می‌رساند. افشار برای چاپ «مجله‌ی آینده» مشقت فراوانی را متحمل گردید. از تلاش برای زدودن انگ فراماسونری که در فضای انقلابی به وی الصاق کرده بودند تا تهیه‌ی دشوار زینک و فیلم در سال‌‌های جنگ، صرفا هدف ایرج افشار به شناساندن ایران زمین را متبلور می‌نماید. وی سرانجام به دلیل بیماری، تصمیم می‌گیرد انتشار مجله را متوقف کند. اما این پایان کار افشار در مجلات نبود و با بسیاری از مجلات که به سبک و سیاق مجله‌ی آینده بودند، همکاری کرد که از آن‌جمله می‌توان به «مجله‌ی بخارا» اشاره کرد.

2-کتاب‌شناسی

ایرج افشار فی الذاته کتاب‌شناس بود. پیشینه‌ی خانوادگی و نشست و برخاست با بزرگان ادبی از زمان کودکی و بهره بردن از فضیلت پدری همچون محمود افشار، مهمترین دلایل این امر بود. اما آن‌چه ایرج افشار را از اقران و هم عصرانش متمایز می‌سازد، اِشراف استثنایی او به وجوه مختلف علم کتاب‌شناسی است. او از همان سال اول که در کتابخانه‌ی دانشکده حقوق مشغول به کار شد، تمام تلاش خود را برای رشد رشته‌ی کتاب‌شناسی به‌گونه‌ای علمی به‌کار برد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تحصیل کتابداری و فهرست نویسی در فرانسه زیر نظر یونسکو

• تدریس کتابداری و کتابشناسی در دانشگاه تهران

• چاپ کتاب «داده‌های مقاله‌نویسی ایرانیان با محوریت ایران‌پژوهی» که به بررسی 6000 مقاله‌ی چاپ شده می‌پردازد. افشار چاپ این کتاب را هیچ‌گاه رها نکرد و در طول 50 سال یعنی تا سال 1388 در هفت جلد آن را به چاپ رساند.

• چاپ کتاب «کتابشناسی ده ساله‌ی ایران» در سال 1342 که بی‌شک جرء اولین آثار در این ژانر است. این فهرست دارارای رده‌بندی دیوئی و در سه شاخصه‌ی نام کتاب، مولف و مترجم چاپ شده‌است.

• «کتاب‌شناسی فرودسی»

• «کتاب‌شناسی آثار محققان هندی» درباره‌ی ایران

3-نسخه‌شناسی

افشار یکی از بزرگترین نسخه‌پژوهان تاریخ ایران است. او در سال 1337 اولین کتاب خود در زمینه‌ی نسخه‌شناسی با نام «فهرست نسخه‌های خطی در دنیا» را چاپ کرد. افشار با همکاری دانش‌پژوه، «مجله‌ی نشریه‌ نسخه‌های خطی» را در سال 1339 به چاپ ‌رساندند. افشار در خاطرات خود، ایجاد این نشریه را بعد از دیدار با دانشمندی مصری و موافقت ذبیح الله صفا رییس انتشارات دانشگاه می‌داند. این نشریه در هفت جلد تا سال 1353 به چاپ می‌رسد. از دیگر ابعاد نسخه‌پژوهی ایرج افشار می‌توان به نظارت بر فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی مجلس ملی و فهرست نویسی نسخه‌های خطی موزه‌ی ملک دانست.

4-تالیفات

تالیفات ایرج افشار بقدری متعدد است که پرداختن به آنها مجال فراخ‌تری می‌طلبد، اما در این مجال کوتاه سعی می‌شود مهم‌ترین آثار وی به صورت کاملا مجمل مورد بررسی قرار گیرد.

• قاجار پژوهی:

یکی از مهمترین فعالیت‌های ایرج افشار چه در زمینه‌ی نسخه‌پژوهی و چه تاریخ نگاری، بررسی و تصحیح و انتشار کتاب‌ها و اسناد سلسله‌ی قاجاریه بوده است. تعداد زیادی از این آثار در مجله‌ی «راهنمای کتاب» چاپ شده است اما تعدادی نیز به صورت مستقل چاپ شده اند که مهمترین این کتاب‌ها عبارتند از :

o «خاطرات روزنامه‌ی اعتمادالسلطنه»

o «نامه‌های فروغ الدوله»

o «مقالات تقی‌زاده در 18 جلد» که توسط ایرج افشار گردآوری شده است.

o «روزنامه‌ اخبار مشروطیت.»

• مصدق پژوهی:

زندگی ایرج افشار برغم اجتناب وی از سیاست، بعضا به سیاست نیز آمیخته شده است. دکتر محمود افشار از دوستان و نزدیکان دکتر مصدق بود و از این‌رو ایرج از کودکی با مصدق آشنا بود. ایرج افشار برای رسیدگی به املاک پدری، چندین بار با دکتر مصدق ملاقات داشت و این دیدارها سبب‌ساز ارتباطی گشت که تا زمانه‌ی تبعید مصدق به احمدآباد ادامه داشته است. یکی از نقاط اوج این ارتباط، نامه‌ای است که مصدق به ایرج افشار می‌‌نویسد و از این‌که ساواک او را در گروه آدمیت و حلقه‌ی فراماسونری قرار داده است شکایت می‌کند و به نوعی از افشار تقاضا دارد تا این اتهام را از وی دور سازد و ایرج افشار برای این تحقق این مهم بسیار تلاش می‌کند و چندین اثر را به چاپ می‌رساند.

o «خاطرات و تالمات محمد مصدق» که ایرج افشار با تلاش خود و جمع‌آوری اسناد آن‌ها را چاپ می‌کند.

o ترجمه‌ی آثار مصدق به زبان فرانسه.

o «تقریرات مصدق در زندان». این کتاب که بر اساس شنیده‌های بزرگمهر در زندان است، توسط ایرج افشار جمع آوری و چاپ شده است.

• جغرافیای تاریخی:

وجه تمایز افشار با اکثریت پژوهشگران ایرانی، علافه‌ی وافر او به ایران است که باعث شده است ایرج افشار به یکی از بزرگترین ایران‌شناسان تبدیل شود. آثار او در زمینه‌ی جغرافیای تاریخی ایران، کمک زیادی به شناخت ایران زمین نموده است. در این زمینه می‌توان به کتاب‌های زیر اشاره کرد:

o کتاب «تاریخ یزد»

o «تاریخ کاشان مراه القاسان»: از اولین کتاب‌های افشار است. مادربزرگ پدری ایرج افشار، کاشانی بود و شاید به همین دلیل است که از اولین کتاب‌های جغرافیایی ایران وی درباره‌ی کاشان است.

o «سمریه» که درباره‌‌ی سمرقند است.

o موقوفات یزد

o «جغرافیای کاشان»

o و...

• سفرنامه‌نویسی:

یکی از خصوصیات ایرج افشار که شاهدی بر وطن دوستی نیز هست، سفرهایی است که او به تمام ایران داشته‌ و آن‌ها را به صورت کتاب چاپ کرده است. کتاب‌هایی که ایرج افشار در این زمینه چاپ کرده است عبارتند از:

o نگارش سفرنامه‌های «کاشان،آران و نطنز»

o نگارش «سفرنامه قم به بم»

o «گزارش سفر به فارس»

o «گلگشت وطن» که مهمترین و جامع‌ترین کتاب درباره‌ی سفرهای ایرج افشار است که گزیده‌ای از سفرهای او است.

• ادبیات :

از جمله کتاب‌هایی که ایرج افشار بر روی آن‌ ها کار کرده است، و در زمینه‌ی ادبیات بوده است می‌توان به کتاب‌های زیر اشاره کرد:

o «حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر»

o «کتابشناسی فرودسی و شاهنامه»

o «یادداشت‌های قزوینی» که توسط دانشگاه تهران چاپ شده است

5-مسئولیت‌ها

ایرج افشار تا زمان بازنشستگی خود در پست‌های زیادی مشغول به کار بود. ایرج افشار در سالهای ابتداییِ فراغت از تحصیل خود، در مدارس تهران تدریس می‌نمود، هر چند گفته می‌شود در دادگستری نیز در پاره‌ای از اوقات مشغول به کار بوده است. اما بعد از آن به دانشگاه می‌رود و در کتابخانه‌ی دانشکده حقوق مشغول به کار می‌شود. بعد از انتقال از دانشگاه حقوق به دانش‌سرای عالی، رئیس کتابخانه‌ی این دانش‌سرا می‌شود. وی به مدت هفت ‌ماه به ریاست کتابخانه‌ی ملی در می‌آید، اما مجددا به دانشسرای عالی برمی‌گردد. ریاست انتشارات تهران، رییس مرکز تحقیقات کتاب‌شناسی به مدت یکسال، رییس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران از سال 1344 تا 1357 از جمله مشاغلی است که افشار به عهده داشته است. افشار در سال 1358 بازنشسته می‌شود. یکی از اقدامات ایرج افشار برگزاری کنگره‌ی ایران شناسی در 9 دوره است که بسیاری از خاورشناسان و پژوهشگران بزرگ دنیا در آن حضور داشت.

کتابنامه:

مهدی تسلطی

ایرج افشار نویسنده بسیار پرکار وفعالی بود. وی در بیش از 8 دهه عمر پربار خویش بیش از 300 کتاب و صدها مقاله نگاشت و راهنمایی ده ها پایان نامه و رساله را در دانشگاه‌های مختلف به عهده گرفت. حوزه‌ی کاری ایرج افشار به قدری گسترده است که حتی ذکر نام کتب و مقالات وی به نگاشتن کتابی مفصل نیاز دارد. امر مهمی که شاگرد استاد ایرج افشار جناب میلاد عظیمی به خوبی از عهده‌ی آن بر آمده است. ایشان با بیش از 6 سال تحقیق و پژوهش مستمر در آثار افشار حتی در فضای مجازی و بعضا در متونی که فقط سطوری کوتاه از ایشان وجود داشت، توانسته است کاری سترگ را به انجام برساند. جناب عظیمی تلاش داشته اند تا تمامی آثار ایرج افشار در قالبهای کتاب، مقاله، رساله، پایان نامه و... را فهرست نمایند و امکان ویژه ای را برای پژوهشگران و ایران شناسان علاقمند فراهم آورند.علاقمندان جهت جمع آوری کتابنامه ای جامع و کامل از آثار افشار، در فضای مجازی نمی‌توانند لیست مفصلی بیابند و لاجرم برای آشنایی بیشتر، بایستی به کتاب 3 جلدی آقای عظیمی مراجعه نماید:(کتاب شناسی موضوعی تاریخی ازچاپکرده هاونوشته های ایرج افشار3جلدی.نشر خانه کتاب) در قسمت ذیل سعی گردید است تا بخش مهمی از آثار ایرج افشار که در قالبهای تالیف، تصحیح، گردآوری و تنقیح انجام شده، فهرست گردد تا علاقمندان به ایشان بتوانند با آگاهی از نام آثار ایشان، به بررسی و تحقیق بپردازند.

1- اسکندرنامه. جمع آورنده وتحریرکننده نخستین عبدالکافی بن ابی البرکات. نشر چشمه به کوشش و تصحیح ایرج افشار

2- اسناد تجارت ایران در سال 1287 ه‌.ق. نشر علمی فرهنگی به کوشش ایرج افشار و...

3- اسنادتاریخی خاندان غفاری2ج دستخطهای ناصرالدین شاه قاجار. بنیاد موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار

4- انیس الناس. اثر شجاع. نشر علمی فرهنگی به کوشش ایرج افشار

5- اوراق تازه یاب مشروطیت: مربوط به سالهای 1330 - 1325 قمری. نشر جاویدان به کوشش ایرج افشار

6- ایران و مدرنیته. رامین جهانبگلو. گفتگو با ایرج افشار و..... نشر قطره

7- آداب المضیفین و زادالاکلین. نوشته سلطان محمود بن محمد بن محمود. نشر میراث مکتوب به کوشش ایرج افشار

8- آشپزی دوره صفوی، انتشارات سروش به کوشش ایرج افشار

9- برگهای جنگل 0نامه های رشت واسنادنهضت جنگل.فرزان روز به کوشش ایرج افشار و...

10- به یادمحمدقزوینی.بنیاد موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار

11- پرونده صالح (درباره الهیار صالح). نشر کتاب روشن به کوشش ایرج افشار

12- پزشکان در قلمرو فرهنگ و هنر (جلد 1). ایرج افشار، محمدحسین عزیزی، علی یزدی‌نژاد. میرماه

13- پژوهشهای ایرانشناسی.نامواره دکترمحمود افشار. 22جلدی. بنیاد موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار و....

14- پنج کتابشناسی ایران از زنکر - شواب - (مجله کاوه) - هنینگ و فهرست کتابهای تاریخ و سیاست به دستور لرد مونستر. ایرج افشار. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار

15- تاریخ یزد. جعفربن‌محمد جعفری. به کوشش ایرج افشار. انتشارات علمی و فرهنگی

16- تاریخ جدید یزد.احمدبن حسین کاتب یزدی.امیرکبیر به کوشش ایرج افشار

17- تواریخ شیخ اویس. ابوبکر قطبی‌اهری. به کوشش ایرج افشار. نشر ستوده

18- جامع الصنایع: آشپزی نامه از عصر قاجار. نویسنده نامعلوم. نشر میراث مکتوب به کوشش ایرج افشار

19- چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار).نوشته محمدحسن خان اعتماد السلطنه. نشر اساطیر به کوشش ایرج افشار

20- خاطرات ابوالقاسم کسمائی .نشر قطره به کوشش ایرج افشار

21- خاطرات دیوان بیگی (میرزا حسن خان). تألیف میرزا حسن خان. انتشارات اساطیر به کوشش ایرج افشار

22- خاطرات سرداراسعدبختیاری. نشر ساطیر به کوشش ایرج افشار

23- خاطرات سیدمحمدعلی جمالزاده. نشر سخن به کوشش ایرج افشار

24- خاطرات ظل السلطان: سرگذشت مسعودی. مسعود میرزاظل‌السلطان. حسین خدیوجم. اساطیر به کوشش ایرجج افشار

25- خاطرات مهاجرت: از دولت موقت کرمانشاه تا کمیته ملیون برلن. عبدالحسین شیبانی وحید الملک. نشر شیرازه کتاب ما به کوشش ایرج افشار و...

26- خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. نشر زرین به کوشش ایرج افشار

27- خاطرات و تالمات مصدق. محمد مصدق. نشر علمی به کوشش ایرج افشار

28- خاطرات وملاحظات سیدمحمددولت آبادی.سخن به کوشش ایرج افشار

29- خراسان در اسناد امین الضرب (سالهای 1282 - 1351ق). نرگس پدرام، ایرج افشار، مژده مهدوی. ثریا

30- دستورالجمهور یا مناقب سلطان العارفین ابویزید طیفور. احمدبن‌حسین خرقانی. ایرج افشار، محمدتقی دانش‌پژوه. موسسه نشر میراث مکتوب، انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران

31- دفترتاریخ دفتر اول تا پنجم. بنیاد موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار

32- دیوان کهنه حافظ. وزیری. امیرکبیر به کوشش ایرج افشار

33- ذیل تاریخ گزیده. زین‌الدین‌بن‌حمد مستوفی‌قزوینی. نشر بنیاد موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار

34- راهنمای کتاب 21جلدی. نشرسخن به کوشش ایرج افشار

35- رجال عصر مشروطیت. ایرج افشار، سیدابوالحسن علوی، حبیب یغمائی. نشر اساطیر

36- رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری.نوشته ی مهدی‏خان‏ شقاقی‏.نشر اساطیر به کوشش ایرج افشار

37- رساله جلدسازی (طیاری جلد). سیدیوسف حسین، ایرج افشار. موسسه نشر میراث مکتوب

38- روزنامه اخبار مشروطیت و انقلاب ایران: یادداشتهای حاجی میرزا سیداحمد تمجیدالسلطان تفرشی حسینی در سالهای 1321 تا 1328 هجری. به کوشش ایرج افشار. نشر امیرکبیر

39- روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه.امیرکبیر به کوشش ایرج افشار

40- روزنامه خاطرات امین لشکر. تألیف میرزا قهرمان امین لشکر. انتشارات اساطیر به کوشش ایرج افشار

41- روزنامه‌ی خاطرات عین السّلطنه در ده مجلّد. نوشته‌ی قهرمان میرزا سالور عین السّلطنه. نشر اساطیر به کوشش ایرج افشار و...

42- ریاض الفردوس خانی، انتشارات بنیاد موقوفات افشار. به کوشش ایرج افشار

43- زبان فارسی در آذربایجان: دربرگیرنده بیست و هفت مقاله از نوشته‌های دانشمندان و زبانشناسان 2 جلدی. سخن، نشر موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار

44- سخنواره . پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد استاد پرویز خانلری.توس به کوشش ایرج افشار

45- سفینه بولونیا.سخن به کوشش

46- سفینه وبیاض وجنگ0امقاله های ایرج فشار0سخن

47- سوادوبیاض2جلدی.مجموعه مقالات ایرج افشار.نشر اساطیر

48- سیاست نامه ذکاء الملک: مقاله ها، نامه ها، و سخنرانیهای سیاسی محمدعلی فروغی.نشر کتاب روشن. به کوشش ایرج افشار

49- سیاست‌نامه ذکاء‌الملک: مقاله‌‌ها، نامه‌ها، و سخنرانیهای سیاسی محمدعلی فروغی. هرمز همایون‌پور، محمدعلی فروغی، ایرج افشار. کتاب روشن

50- ظهیرالدوله درحکومت مازندران. نشر قطره

51- عرایس الجواهرونفایس الاطایب.ابوالقاسم عبدالله کاشانى.به کوشش ایرج افشار

52- عهد حسام: سفرنامه لرستان و خوزستان (سال 1245 قمری). نوشته محمود میرزا قاجار.انتشارات میراث مکتوب به کوشش ایرج افشار

53- فرخ نامه0 ابوبکر مطهر جمالی یزدی0امیرکبیر به کوشش ایرج افشار

54- فرش ایرانی.افشار.جمال هنر

55- فروغستان: دانشنامه فن استیفا و سیاق. مهدی‌بن‌باقر فروغ‌اصفهانی. موسسه نشر میراث مکتوب به کوشش ایرج افشار

56- فرهنگ ایران زمین30 جلدی. نشر موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار و....

57- فهرست مقالات فارسی در زمینه تحقیقات ایرانی (نیمه دوم): مجموعه‌ها (یادنامه‌ها، ارج‌نامه‌ها، جشن‌نامه‌ها، کنگره‌ها) 1377-1390 (جلد 1). مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی به کوشش ایرج افشار و...

58- فهرست مقالات فارسی در زمینه تحقیقات ایرانی (نیمه نخست): مجموعه‌ها (یادنامه‌ها، ارج‌نامه‌ها، جشن‌نامه‌ها، کنگره‌ها) 1377-1390 (جلد 1). مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی به کوشش ایرج افشار و...

59- فهرست مقالات فارسی .مرکزدائرةالمعارف بزرگ اسلامی به کوشش ایرج افشار و....

60- فهرستنامه کتابشناسی‌های ایران. ایران‌ناز کاشیان، ایرج افشار. خانه کتاب ایران

61- فیروزشاه نامه. نشر چشمه به کوشش ایرج افشار

62- القاب رجال دوره قاجاریه. کریم سلیمانی، ایرج افشار. نشر نی

63- قصه حسین کردشبستری.چشمه

64- کاغذ در زندگی و فرهنگ ایرانی. ایرج افشار. موسسه نشر میراث مکتوب

65- کتابشناسی فردوسی و شاهنامه (از آغاز نوشته‌های پژوهشی تا سال 1385). گردآوری ایرج افشار. انتشارات میراث مکتوب

66- کوچه باغی‌ها. ایرج افشار و....نشر سها

67- کتاب شناسی موضوعی تاریخی ازچاپکرده هاونوشته های ایرج افشار3ج. نوشته میلاد عظیمی.نشر خانه کتاب

68- گزارش مردم گریز: ترجمه منظوم "میزانتروپ". میرزاحبیب اصفهانی. کتاب آمه

69- گزارشها و نامه‌های دیوانی و نظامی امیر نظام گروسی. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار

70- گزارشهای سیاسی واشنگتن و یادداشتهای زندان. نشر سخن به کوشش ایرج افشار

71- گلگشت دروطن. نوشته ایرج افشار. نشر اختران

72- مباحث فرهنگی عصر ناصری (برگرفته از روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه). نوشته ایرج افشار. نشر امیرکبیر

73- مجموعه اسناد و مدارک چاپ نشده درباره سیدجمال الدین اسدآبادی مشهور به افغانی. نشر ثریا به کوشش ایرج افشار و..

74- المختارات من الرسائل، دربرگیرنده رساله فراق نامه، 479 فرمان و حکم و نامه و داستان پیل و چکاو، سخن | بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار و...

75- مختصر مفید (جغرافیای ایران زمین در عصر صفوی). نشر موقوفات افشار به کوشش ایرج افشار و...

76- مسافرت نامه کرمان و بلوچستان. تألیف عبدالحسین میرزا فرمانفرما. نتشارات اساطیر به کوشش ایرج افشار

77- مسائل پاریسیه یادداشتهای علامه قزوینی . 4 جلدی. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار

78- مصدق و مسایل حقوق و سیاست. نشر سخن گردآوری:ایرج افشار

79- مصدق ومسائل حقوق وسیاست.سخن

80- مقالات تقی زاده18جلد.نوشته سیدحسن تقی‌زاده. توس به کوشش ایرج افشار

81- ممالک و مسالک: ابواسحاق ابراهیم اصطخری. به کوشش ایرج افشار

82- میرزاتقی خان امیرکبیر.عباس اقبال آشتیانی.توس به کوشش ایرج افشار

83- نادره‌کاران (سوگنامه ناموران فرهنگی و ادبی).نوشته ایرج افشار.قطره

84- نامه های محمد قزوینی به محمدعلی فروغی و عباس اقبال آشتیانی. نشر طهوری به کوشش ایرج افشار

85- نامه های پاریس از محمد قزوینی به حسن تقی زاده. قطره به کوشش ایرج افشار

86- نامه های خاموشان نامه های ناموران فرهنگی و ادبی به ایرج افشار. نشر سخن

87- نامه های دوستان0نوشته محمود افشار. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار به کوشش ایرج افشار

88- نامه‌های تهران، 154 نامه از رجال دوران به سید حسن تقی‌زاده. انتشارات فرزان روز به کوشش ایرج افشار

89- نامه‌های ژنو: از سیدمحمدعلی جمال‌زاده به ایرج افشار. شهریار شاهین‌دژی، محمد افشین‌وفایی. سخن

90- نامه‌های فروغ‌الدوله: مشهور به ملکه ایران (دختر ناصرالدین شاه - همسر ظهیرالدوله). ایرج افشار. فرزان روز

91- نامه‌های مشروطیت و مهاجرت (از رجال سیاسی و بزرگان محلی به سید حسن تقی‌زاده) (سال‌های 1425 قمری به بعد).نشر قطره به کوشش ایرج افشار

92- نزهه العقول فی لطائف الفصول. محمدبن‌محمد عوفی. ایرج افشار. نشر بنیاد موقوفات دکتر افشار

93- نسخه‌شناخت (پژوهشنامه نسخه‌شناسی نسخ خطی فارسی). ایرج افشار، علی صفری‌آق‌قلعه. موسسه نشر میراث مکتوب

94- هفت کشور و سفرهای ابن‌تراب (متنی پیشینه در اخلاق و سیاست، برگرده داستان). مهران افشاری، ایرج افشار. نشر چشمه

95- هفت کشور.محمدبن امیری فخری هروی. چشمه مترجم ایرج افشار

96- هفتاد گفتار از ایرج افشار. میلاد عظیمی. بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار

97- هفتاد مقاله: ارمغان فرهنگی به دکتر غلامحسین صدیقی. ایرج افشار، یحیی مهدوی. اساطیر

98- یادداشت های روزانه ازمحمدعلی فروغی.سخن به کوشش ایرج افشار

99- یادداشتهای روزانه0ازمحمدعلی فروغی0 به همراه یادداشت‌های روزانه از سال‌های 1293 تا 1320  به پیشنهاد ایرج افشار

100- یادداشتهای قزوینی10ج.دانشگاه تهران به کوشش ایرج افشار

و......