کریم زمانی

کریم زمانی

کریم زمانی، مولوی‌پژوه، مترجم و مفسر قرآن، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های تاثیرگذار بر ادبیات فارسی و متونِ عرفانی و دینی است. معروف‌ترین اثر کریم زمانی «شرح جامع مثنوی معنوی» است که نه‌تنها در دانشگاه‌ها و محافل ادبی به عنوان مرجع مورد مطالعه قرار گرفته، بلکه در خانه و کتابخانه‌ی هر مولوی‌پژوه و علاقمند به «مثنوی معنوی»، نیز یافت می‌شود.

کریم زمانی

به کوششِ عاطفه صابونی

کریم زمانی، مولوی‌پژوه، مترجم و مفسر قرآن، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های تاثیرگذار بر ادبیات فارسی و متونِ عرفانی و دینی است. معروف‌ترین اثر کریم زمانی «شرح جامع مثنوی معنوی» است که نه‌تنها در دانشگاه‌ها و محافل ادبی به عنوان مرجع مورد مطالعه قرار گرفته، بلکه در خانه و کتابخانه‌ی هر مولوی‌پژوه و علاقمند به «مثنوی معنوی»، نیز یافت می‌شود. انتشار «ترجمه‌ی روشنگر قرآن کریم» در اوایل دهه‌ی نود نیز یکی دیگر از کارهای سترگِ این مفسر قرآن است که به سبب استقبالِ زیاد، چندین بار تجدید چاپ شده و در اندک زمانی مورد بازبینی و بازنویسیِ کریم زمانی قرار گرفته است.

کریم زمانی، مولوی‌پژوه، مترجم و مفسر قرآن، در بیستم اردیبهشت ماه 1330 در تهران به دنیا آمد. علاقه به کتاب و مطالعه از همان سنین کودکی در کریم زمانی شکل گرفت و یکی از سرگرمی‌ها و بازی‌های کودکی‌اش نقل کردن و تعریف کردنِ خلاصه‌ی کتاب‌ها و داستان‌ها، برای دوستان و هم‌سالانش بود. او از این نظر ذوق‌آزمایی می‌کرد و طرفدارانِ بسیاری هم داشت. علاقه‌اش به حوزه‌ی علوم انسانی او را به سمت تحصیل در رشته‌ی ادبیِ دبیرستان کشاند. کریم زمانی علاوه بر دروس مدرسه، به طور شخصی و زیر نظر استادان حاذق، به یادگیریِ زبان عربی و مطالعه‌ی آثار ادبی و کهنِ فارسی پرداخت. او برای تحصیل در دانشگاه نیز رشته‌ی زبان و ادبیات عربِ دانشگاه تهران را انتخاب کرد و چهار سال بعد با مدرک لیسانس فارغ‌التحصیل شد. کریم زمانی که تحصیلات آکادمیک را در راستای اهداف و مطالعاتی که داشت، نمی‌دید، از دانشگاه کناره گرفت و به مطالعات و پژوهش‌های شخصی روی آورد.

کریم زمانی مدتی پس از فارغ‌التحصیلی به ترجمه‌ی کتب عربی مشغول شد- اگرچه پیش از آن نیز دستی در ترجمه‌ی متون عربی داشت- و تا سال‌های اخیر نیز دستی در این کار داشته است. از جمله ترجمه‌های عربی به فارسی این محقق و مترجم می‌توان به ترجمه‌ی بخشِ مربوط به سوره‌ی حمد از تفسیرِ «المنار» تالیف شیخ محمد عبده، «سر الاسرار» و «الفتح الربانی» از شیخ عبدالقادر جیلانی، «اخبار الزمان» مسعودی اشاره کرد. همچنین، کریم زمانی به صورت جزء جزء و متوالی به ترجمه‌ی مجموعه‌ی حجیمِ «مع الانبیاء فی القرآن» تالیف عبدالفتاح طباره، تحت عنوانِ فارسیِ «همگام با پیامبران در قرآن» دست زد، که این مجموعه از سال 1357 به مرور توسط نشر حکمت چاپ و پخش شد.

کریم زمانی که از نوجوانی علاقه به مطالعه‌ی متون عرفانی و دینی را در خود یافته و پرورش داده بود، در این دوره با فراغ بال بیشتر و تمرکزی دوچندان به مطالعه در این زمینه پرداخت. از سویی گرایش زمانی به فهمِ قرآن او را به سمت مطالعاتِ تفسیری و تشریحی در قرآن‌پژوهی کشاند و از سویی دیگر انس با متون عرفانی و به ویژه تصوف، سبب گرایشِ او به سمت مولانا به عنوان نابغه‌ای دانشمند و عارف مسلک، شد.

جرقه‌ی مطالعه و پژوهش در زمینه‌ی قرآن از دوران نوجوانیِ کریم زمانی و با خواندن ترجمه‌ی فارسیِ الهی قمشه‌ای از این کتاب آسمانی، شکل گرفت. کریم زمانی بعدها در جلسات تفسیریِ سیدمرتضی شبستری شرکت کرد و به تدریج به سراغ تفاسیرِ قرآن رفت؛ «تفسیر المیزان» علامه طباطبایی، «تفسیر نوین» از محمدتقی شریعتی (پدرِ دکتر علی شریعتی) و «پرتوی از قرآن» -تفسیر شش جلدی و ناتمام از سید محمود طالقانی. در کنار این‌ها، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده و ترجمه‌ی زین‌العابدین رهنما از قرآن، توجه او را جلب کرد، شاید از آن رو که این ترجمه‌ها از منظرِ دستور زبان فارسی، یکپارچه‌تر و استوارتر بوده‌اند. مطالعه‌ی این منابع و نیز سایر کتاب‌هایی که در زمینه‌ی قرآن به نگارش درآمده بودند، زمانی را به پژوهش و مطالعه‌ی عمیق‌تر در این زمینه سوق داد. ضمن آنکه، در این سال‌ها ترجمه‌ای نوین از مفاتیح‌الجنان را تنظیم و به انتشار رساند. در اوایل دهه‌ی هشتاد بود که کریم زمانی به فکرِ ارائه‌ی ترجمه‌ای تفسیری از قرآن افتاد. ترجمه‌ای که فقط ترجمه‌ی تحت‌الفظی قرآن نباشد و به تفسیر آیات نیز بپردازد. اما نه تفسیری که زبانی گنگ و نامفهوم برای مخاطب عام، داشته باشد. پس، او به همراه همسر و پسرش به این کار همت گماشت و حدود نُه سال نگارش، تنظیم و تدوینِ این ترجمه‌ی تفسیری به طول انجامید؛ تا آنکه در سال 1392 این ترجمه تحت عنوان «ترجمه روشنگر قرآن کریم» توسط نشر نامک به چاپ رسید. ترجمه‌ای که در آن از منابع و مراجع متعددی چون مجمع البیان از ابوالفتح رازی، روح المعانی از آلوسی، کشافِ زمخشری، تبیان از شیخ طوسی، تفسیر عیاشی، تفسیر صافی فیض کاشانی، تفسیر امام فخر رازی، کنزالعرفان سیوری، کشف الاسرار میبدی، تفسیر صفی علیشاه، فی ظلال القرآن سید قطب، تفسیر نمونه و پرتوی از قرآن طالقانی، اعلام قرآن دکتر خزائلی، داستان پیامبران حمید یزدان‌پرست، ترجمه‌ی‌ دکتر مجتبوی، ترجمه‌ی بهاءالدین خرمشاهی، ترجمه‌ی بهرام‌پور، ترجمه‌ی حسین استادولی و ده‌ها کتاب دیگر بهره گرفته است.

ترجمه‌ی روشنگر قرآن کریم، ترجمه‌ای روان و شیوا و در عین حال دارای زبانی ساده و روشن است. در این ترجمه درباره‌ی هر آیه توضیحاتی نیز آمد همچون؛ شأن نزول، واقعه‌ی تاریخی آیات، نقل قول از تفسیرهای معتبر، معنی و ریشه‌ی کلمات و نیز تفسیری مختصر و مفید از هر آیه. تمام این ویژگی‌ها سبب شده تا ترجمه‌ی کریم زمانی از قرآن ترجمه‌ای حجیم و در عین حال قابل‌فهم و روشنگر برای عمومِ مخاطبان باشد. ترجمه‌ای که قرآن‌خوانان را هر چه بیشتر با این کتاب آسمانی آشنا و مأنوس می‌کند.

یکی دیگر از زمینه‌های تخصصیِ کریم زمانی، مولوی‌پژوهی است. مهم‌ترین و معروف‌ترین اثرِ تالیفیِ زمانی در این مورد، مجموعه‌ی هفت جلدیِ «شرح جامع مثنوی معنوی» است که در سال 1372 و توسط انتشارات اطلاعات منتشر شد. این مجموعه یکی از معتبرترین تفاسیری است که درباره‌ی مثنوی معنوی به نگارش درآمده و حاصل بیست سال تحقیق و مطالعه‌ی مستمر است. شش جلدِ آن شامل شرح ابیات است و جلد هفتم مشتمل بر فهرست راهنمایی از آیات، احادیث، کشف‌الابیات و معانی لغات است ؛ که همه‌ی این‌ها از سترگی و ژرفای این مجموعه نشان دارد.

شیوه‌ی کریم زمانی در شرح‌نویسی در درجه‌ی اول پای‌بندی به متن است. در واقع علتِ اعتبار شرح و تفاسیرِ زمانی این است که، او به عنوان مفسر و محقق تنها به مستندات و شواهد موجود در خودِ متون و یا دیگر منابعِ معتبر، استناد می‌کند؛ و از خطابه‌گویی و سخن‌سراییِ ذوقی پرهیز دارد. به اعتقادِ کریم زمانی، اهمیت «نگاه تاریخی و دنبال کردن پیش‌زمینه‌های تاریخی» درباره‌ی هر موضوعی، سببِ انسجام و اعتبارِ شرح و تفسیر می‌شود. این مفسر در مصاحبه‌ای درباره‌ی آفتِ تفسیر و تحلیل‌های ذوقی و بی‌اعتبار چنین گفته است:

بسیاری از افراد «بزرگان اندیشه را به صورت ذهنی و انتزاعی تحلیل می‌کنند؛ که مثلاً فلان اندیشور ناگهان به کشف فلان مطلب نایل شد. حال آنکه آنان نیز فرزندان زمان خود بوده‌اند و بر سر سفره‌ی گذشتگان خویش نشسته‌اند.»

کریم زمانی در طی سال‌های پس از نگارش «شرح جامع مثنوی معنوی»، به تالیف کتب دیگری درباره‌ی مثنوی معنوی و نیز دیگر آثار مولانا پرداخته است. از آن جمله می‌توان کتاب‌هایی چون «میناگر عشق»، «بر لب دریای مثنوی معنوی»، «شرح کامل فیه ما فیه» و «نی نامه» را نام برد. بسیاری از این کتاب‌ها نیز به زبان‌های متعددی چون انگلیسی، عربی، ترکی ترجمه شده‌اند.

کریم زمانی در سال‌های اخیر مشغولِ نوشتن شرحی کامل بر غزلیات دیوان شمس است که تاکنون جلد اول توسط نشر قطره به چاپ رسیده است.

آثار:

شرح جامع مثنوی معنوی ج1.زمانی.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج2.کریم زمانی.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج3.کریم زمانی.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج4.کریم زمانی.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج5.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج6.کریم زمانی.اطلاعات

شرح جامع مثنوی معنوی ج7.کریم زمانی.اطلاعات

شرح دیوان شمس تبریزی ج1.شکوه دانش

نی‌نامه، نشر اطلاعات

ترجمه روشنگر قرآن کریم، نشر نامک

شرح کامل فیه ما فیه: گفتارهایی از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، نشر معین

میناگر عشق: شرح موضوعی مثنوی معنوی، نشر نی

بر لب دریای مثنوی معنوی: بیان مقاصد ابیات، نشر قطره

دعای امام حسین در روز عرفه، مترجم کریم زمانی، نشر نیایشگران وحدت

زبده مفاتیح الجنان، عباس قمی، مترجم کریم زمانی، نشر اطلاعات

شرح کامل غزلیات دیوان شمس، نشر قطره (تاکنون جلد ول منتشر شده است)

سرالاسرار، عبدالقادر جیلانی، مترجم کریم زمانی، نشر نی

«الفتح الربانی»، شیخ عبدالقادر جیلانی، مترجم کریم زمانی

«مع الانبیاء فی القرآن» (همگام با پیامبران در قرآن)، عبدالفتاح طباره، مترجم کریم زمانی