جستاری درباره فردوسی و بهترین نسخه های شاهنامه

جستاری درباره فردوسی و بهترین نسخه های شاهنامه

مهمترین اتفاق در حوزه‌ی چاپ و تصحیح شاهنامه، چاپ شاهنامه‌ به تصحیح جلال خالقی مطلق است.

به قلم: علیرضا سبزیی

زمینه و زمانه‌ی فردوسی

قاسم منصور بن حسن فردوسی به سال 329 ق در طوس و در زمان سیطره‌ی ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، از گماشتگان حکومت سامانی، به دنیا آمد؛ در دورانی که خراسان دستخوش هرج و مرج و دست به دست شدن قدرت میان عبدالرزاقیان و سیمجوریان بود.

فردوسی در خاندانی دهقانی به دنیا آمد. دهقانان از دوران ساسانی و در زمان فردوسی، طبقه ای زمین دار و بالاتر از کشاورزان معمولی و پایین تر از کدخدایان بودند.

پیش از فردوسی، دقیقی توسی نظم شاهنامه را آغاز کرده بود. او بیش از 1000 بیت سروده بود که به دست غلامش کشته شد. با مقایسه‌ی میان آنچه از دقیقی بجا مانده و اثر فردوسی، می‌توان هر چه بیشتر به عظمت کار حکیم توس پی برد. خود فردوسی نیز به این امر آگاه بود و درباره‌ی ابیات دقیقی گفته:

نگه کردم این نظم سست آمدم

بسی بیت ناتندرست آمدم

من این زان بگفتم که تا شهریار

بداند سخن گفتن نابکار

ابیات به جا مانده از دقیقی مربوط به پادشاهی گشتاسب است.

***

شاهنامه‌ی فردوسی گزارش تاریخ ایران در قالب روایی و اساطیری و پهلوانی است. سرگذشت چهل و هشت پادشاه در سروده‌ی فردوسی آمده است. شاهنامه از داستان گیومرث آغاز می‌شود و با پادشاهی هوشنگ، تهمورث و جمشید ادامه پیدا می‌کند. داستان به حکومت رسیدن هزار ساله‌ی تاریک ضحاک تازی، روزگار غلبه‌ی جادویی و دیوانگی به جای هنر و فرزانگی، در ادامه روایت می‌شود. با شکست ضحاک از فریدون و تقسیم جهان میان سه پسر فریدون، دوران نیک بختی ایرانیان فرامی رسد. پس از مرگ فریدون، منوچهر به حکومت می‌رسد و در دوران هموست که رستم، بزرگترین پهلوان شاهنامه، پسر زال سپید موی زاده می‌شود.

پس از منوچهر، نوبت به فرمانروایی نوذر می‌رسد و رستم جوان در روزگار طهماسب می‌زید. پس از طهماسب، کیقباد و پس از او پسرش کاوس به سلطنت می‌رسند. کشته شدن سهراب جوان در روزگار او اتفاق می‌افتد. کشته شدن مظلومانه‌ی سیاوش پسر کاوس در توران، آغاز جنگ های طولانی ایرانیان و تورانیان است. مرگ اکوان دیو به دست رستم، گرفتاری بیژن در چاه و رزم یازده رخ در زمان پادشاهی کیخسرو اتفاق می‌افتد.

کیخسرو به طرز رازناکی در کوهی ناپدید می‌شود و پسرش لهراسب به جای او به پادشاهی می‌رسد. در عصر گشتاسب، پسر سهراب، زرتشت پیامبر ایران باستان ظهور می‌کند. نبرد دو پهلوان ایران زمین، رستم و اسفندیار در زمان گشتاسب به وقوع می‌پیوندد. پس از گشتاسب، بهمن و پس از او دخترش همای، به سلطنت می‌رسند. پس از همای پسرش داراب اسکندر که در شاهنامه نژادی رومی-ایرانی دارد و حاصل ازدواج داراب و ناهید دختر قیصر روم، به سلطنت می‌رسد.

اسکندر در جوانی در شهر بابل می‌میرد و تا 200 سال ایران به صورت ملوک الطوایفی اداره می‌شود تا اینکه اردشیر بابکان، سلسله‌ی ساسانیان را بنا می‌نهد. آخرین شاهنشاه ساسانی یزدگرد سوم است که به دست آسیابانی کشته می‌شود.

***

منابع شاهنامه:

مهمترین و اصلی‌ترین منبع شاهنامه، شاهنامه‌ی منثوری است که به دستور منصور محمد بن عبدالرزاق جمع آوری می‌شود. همچنین فردوسی نگاهی به خدای نامه ها و منابع شفاهی آن دوران نیز داشته است. دکتر جلال خالقی مطلق معتقد است که مآخذ فردوسی برای سرودن داستان‌های رستم،  نامه« آزادسرو» بوده است. همچنین فردوسی در داستان اسکندر از منابع ترجمه شده‌ی عربی استفاده کرده است.

***

شاهنامه‌ی فردوسی در بحر متقارب(فعولن فعولن فعولن فعل) سروده شده است که برخی برآنند این وزن، ریشه‌ی ایرانی دارد. در سراسر شاهنامه( بیش از 50هزار بیت) تنها 500 واژه‌ی عربی وجود دارد که این خود مساله ای قابل توجه است.

***

کهن ترین نسخه‌ی موجود شاهنامه، نسخه ای است که در موزه فلورانس است (کتابت به سال 614ق) این نسخه فقط نیمی از شاهنامه یعنی از آغاز تا پایان پادشاهی کیخسرو است. کهن ترین متن کامل شاهنامه، نسخه‌ی کتابخانه‌ی بریتانیا( تحریر به سال 675ق) است. اولین نسخه‌ی چاپی کامل شاهنامه در سال 1829 توسط ترنر ماکان انگلیسی چاپ شد.

اما مهمترین اتفاق در حوزه‌ی چاپ و تصحیح شاهنامه، چاپ شاهنامه‌ به تصحیح جلال خالقی مطلق است. خالقی بیش از 50 سال مشغول پژوهش و بررسیِ بیش از 50 نسخه‌ی خطی شاهنامه بود و با توجه به مکتب تصحیح علمی( علی الخصوص مکتب آلمان) و انتخاب پانزده نسخه‌، شاهنامه را طی سال های 1366 تا 1386 در آمریکا چاپ کرد.

معتبرترین شاهنامه به کوشش بنیاد دایره المعارف بزرگ اسلامی، با پانویس ها، نسخه بدل ها و یادداشت‌های خالقی به شکلی آراسته در ایران هم چاپ شد. خالقی با نگاهی علمی و بررسی نسخه های مهم و توجه به سنت تصحیح متون در غرب از جمله نگاه به ضبط دشوارتر و تصحیح قیاس علمی، منقح ترین نسخه‌ی شاهنامه را به دست داده است.

در حوزه شاهنامه پژوهی به تازگی دکتر محمد دهقانی از مجموعه کتابهای تاریخ و فرهنگ ایران نشر نی، کتابی به نام فردوسی چاپ کرده که حاوی نکات مهم تازه و قابل بحثی است . نگاه تاریخی، تحلیلی و روان شناختی دهقانی در مقدمه‌‌ی پر و پیمان این کتاب، راهگشای بسیارانی است که جوینده نگاه تازه به شاهکار حکیم توس هستند.

دهقانی در ادامه‌ی کتاب، داستان های مهم شاهنامه را با شرح و بیان نکات مهم ادبی، دستوری و تاریخی آورده است.

***

در حوزه‌ی شرح کامل شاهنامه ، عزیز الله جوینی بر اساس نسخه‌ی فلورانس تک به تک ابیات شاهنامه را در 7 جلد و توسط انتشارات دانشگاه تهران شرح کرده و به چاپ رسانیده است.

پس از او میر جلال الدین کزازی در 9 جلد کتاب «نامه‌ی باستان» که توسط نشر سمت منتشر شده است، تک تک ابیات شاهنامه را بیشتر در حوزه‌ی زبان شناسی و ریشه شناسی واژگان بررسی کرده است. این دوره از کتب به عنوان منابع فرعی و جهت مطالعه در دوره‌ی کارشناسی و منابع اصلی درس شاهنامه در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در رشته ادبیات نیز معرفی شده است.

مهری بهفر نیز در پنج دفتری که تا کنون توسط نشر نو به چاپ رسیده است شرح جامع و تک به تک ابیات را از دیدگاه ادبی- تاریخی و اساطیری داده است و منبعی درخور حال همگان برای فهم شاهنامه فراهم آورده است. در زمینه‌ی بررسی زمینه و زمانه‌ی فردوسی و همچنین چگونگی شکل گیری شاهنامه نیز کتب ذیل از ارزشهای تحقیقی بالایی برخوردار هستند:

-        کتاب فردوسی از محمد امین ریاحی که توسط نشر سخن به چاپ رسیده است.

-          پنج گفتاردر زمان و زندگانی فردوسی ، اثر سید مهدی سیدی. نشر نی

-        از رنگ گل تارنج خار شکل شناسی داستان های شاهنامه از قدمعلی سرایی،  نشر علمی فرهنگی

-  مجموعه مقالات جلال خالقی مطلق با نام سخن های دیرینه و گل رنج های کهن نشر سخن

 - مجموعه مقالات سجاد آیدنلو به نام های نیم پخته ترنج و درحضرت سیمرغ که توسط انتشارات سخن به چاپ رسیده اند حاوی  مطالب مفید و جدیدی هستند.

- در این زمینه کتب سوگ سیاوش درمرگ و رستاخیز نشر خوارزمی، مقدمه ای بررستم واسفندیار نشر علمی فرهنگی، ارمغان مور نشر نی که همگی توسط شاهرخ مسکوب نگاشته شده اند، کتاب های بسیار مهم و قابل اعتنایی هستند.

درحوزه شاهنامه پژوهی نگاه متفاوت و علمی ابوالفضل خطیبی که در تصحیح چند دفتر شاهنامه دستیار دکتر خالقی بوده است و دکتر محمود امیدسالار با کتبی نظیر بوطیقا و سیاست در شاهنامه نشر افشار، جستارهای شاهنامه شناسی و مباحث ادبی و... رنوید دهنده‌ی  آینده ای روشن است.

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در یادداشتی آثار دکتر سجاد آیدنلو و خانم مهری بهفر را در حوزه شاهنامه پژوهی نوین تایید کرده اند.

با تلاش شاهنامه پژوهانی چون دکتر سیروش شمیسا، دکتر سجاد آیدنلو، مهری بهفر و دکتر محمد دهقانی و حضور دیدگاه هایی بدیع که از منظری اسطوره شناسی، مکاتب تاریخی مدرن و روان شناسی نوین(حتی بررسی شاهنامه از منظر کارل یونگ)، شاهنامه و فردوسی را بررسی کرده اند، انتظار می‌رود ایام مبارکی در انتظار شاهنامه پژوهی نوین ایران باشد.

***

و جاودانگی رازش را با تو در میان نهاد....

به نظر می رسد بزرگترین مزد و پاداش زحمت نزدیک به سی ساله‌ی فردوسی، جاودانه شدن نام و اثر اوست. انگار خود او نیز می‌دانسته در حال خلق یکی از بزرگترین آثار حماسی و پهلوانی و اسطوره ای جهان است و بارها در شاهنامه‌ی خود به آن اشاره کرده است. زمانه نیز با حفظ این شاهکار ادبی موافقت خود را با جاودانگی کلام حکیم طوس نشان داده است.