دور دنیا در 20 دقیقه!! «معرفی سفرنامه های جذاب ایرانی و خارجی»

دور دنیا در 20 دقیقه!! «معرفی سفرنامه های جذاب ایرانی و خارجی»

سفرنامه‌ها در سه مدل مختلف نوشته می‌شوند. دسته اول سفرنامه‌های تخیلی است که غیر واقعی هستند. سفرنامه‌های اخلاقی مثل کمدی الهی و سیاحت غرب قوچانی از این دست هستند. گونه‌ای دیگر از سفرنامه‌های تخیلی، سفرنامه‌های داستانی مثل سفر به دور دنیا نوشته‌ی ژول ورن هستند. دسته‌ی دیگر سفرنامه های تمثیلی هستند. مثل «سیر العباد الی المعاد» از سنایی غزنوی و گروه دیگری از سفرنامه‌ها، سفرنامه‌ی واقعی هستند، مثل سفرنامه‌ی ناصرخسرو، که یک سفرنامه‌ی واقعی و گزارش سفر است.

انسان از دیرباز مشغول تعریف کردن ماجراهای شگفت‌انگیز برای دیگران است. او از وقتی متوجه شد که افراد دیگری در جهان حضور دارند شروع به سفر و یافتن هم‌نوعان خود کرد. سفر و ماجراهای آن برای همه شنیدنی بود و همین شد که انسان ماجراهای سفر خود را ثبت نمود از ثبت بر دیوار‌ه‌ی غارها تا لوح‌های سنگی. کار کتابت سفرنامه‌ها احتمالاً از قرن دو میلادی آغاز می‌شود، زمانی که پائوسیناس یونانی که یک جغرافی‌دان بود به کشورهایی چون مصر، یونان و ایتالیا سفر می‌کند و یافته‌های خود را از سرزمین‌های دیگر یادداشت می‌کند.

سفرنامه‌ها در سه مدل مختلف نوشته می‌شوند. دسته اول سفرنامه‌های تخیلی است که غیر واقعی هستند. سفرنامه‌های اخلاقی مثل کمدی الهی و سیاحت غرب قوچانی از این دست هستند. گونه‌ای دیگر از سفرنامه‌های تخیلی، سفرنامه‌های داستانی مثل سفر به دور دنیا نوشته‌ی ژول ورن هستند.

دسته‌ی دیگر سفرنامه های تمثیلی هستند. مثل «سیر العباد الی المعاد» از سنایی غزنوی و گروه دیگری از سفرنامه‌ها، سفرنامه‌ی واقعی هستند، مثل سفرنامه‌ی ناصرخسرو، که یک سفرنامه‌ی واقعی و گزارش سفر است.

در واقع سفرنامه ژانری در ادبیات محسوب می‌شود که نویسندگان تجربیات خود را در زمان سفر با دیگران به اشتراک می‌گذارند. این نوع نوشتار در ادبیات فارسی و ادبیات عرب، بسیار رواج داشته است. دلیل آن را می‌توان در سفرهای زیادی که مسلمانان هر ساله به مکه داشتند جستجو نمود. همچنین پیشرفت مسلمانان و مشتاق بودن آن‌ها برای طلب علم و حقیقت باعث می‌شد یک فرد از شهر خود به دیگر نقاط سفر نماید. فراموش نباید کرد که سفرنامه‌نویسی برای همه‌ی مردم جالب بوده است و با شروع استعمارگری کشورهای اروپایی و پیشرفت آن‌ها، سفرنامه نویسی بین اروپاییان نیز گسترش پیدا کرد. در این نوشتار تلاش شده است دو ویژگی را برای معرفی سفرنامه در نظر بگیریم :

- نویسنده به ایران سفر کرده است و درباره‌ی ایران مطلب نوشته است.

- نویسنده ی سفرنامه، ایرانی است و درباره‌ی دیگر کشورها نوشته است.

1- مسلمانان و سفرنامه

از اولین مسلمانان که به کشورهای زیادی سفر کرده است و گزارشات مبسوطی از سفرهای خود ارائه داده است می‌توان به «یعقوبی» اشاره نمود. او که جغرافی‌دان بود، در قرن سوم هجری سفر خود را آغاز کرد و کشورهای زیادی را بررسی و گزارشات خود را درکتاب «البلدان» ارائه کرده است. از دیگر مسلمانان می‌توان به «ابن حوقل»، «مسعودی» و «ابوریحان بیرونی» اشاره نمود. اما اولین سفرنامه‌ که به فارسی نوشته شده است کتاب «سفرنامه‌ی ناصرخسرو» است.

سفرنامه ناصر خسرو

ناصر خسرو قبادیانی مولف یکی از مهم‌ترین سفرنامه‌ها در جهان است. او سفری هفت ساله را از خراسان به قصد کعبه آغاز می‌کند و بعد از هفت سال سفرش را در بلخ به پایان می‌رساند. او طی سفر هفت ساله‌اش، به کشورهای ترکمنستان، ایران، ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین، عربستان، مصر، تونس، سودان، عراق و افغانستان سفر می‌کند و خاطرات و دیده‌ها و شنیده‌های خود را بازگو می‌کند.

«سفرنامه‌ی ناصرخسرو» یکی از قدیمی‌ترین سفرنامه‌ها در جهان است. از ویژگی‌های «سفرنامه‌ی ناصرخسرو» می‌توان به نثرکتاب اشاره نمود، با آن‌که کتاب در قرن پنجم نگاشته شده، اما نثر کتاب، ساده وبدون تکلف است. «ناصرخسرو» در سفرنامه‌اش سعی نکرده است با ادبیات مسجع و پیچیده، آن‌گونه که در قرن پنجم سراغ داریم، از گزارش سفر دور شود، بلکه ادبیات را در خدمت روایت سفر درآورده است. به همین دلیل است که بعد از قرن‌ها می‌توان «سفرنامه‌ی ناصرخسرو» را به‌راحتی خواند و درک نمود. «ناصرخسرو» تمام دقت و تمرکز خود را برای روایت دقیق سفرنامه گذاشته است. او بدون جانب‌داری آن‌چه را دیده و شنیده است روایت می‌نماید. با آنکه یک اسماعیلی مذهب است، اما هیچ‌گاه تبلیغ دین و مذهب خود را نمی‌کند. او به هر کجا که پا می‌گذارد، همچون یک پژوهشگر در پی کشف آداب و رسوم مردمان آن منطقه است و تلاش می‌کند روایت‌گر فرهنگ، رسوم و کسب وکار آن منطقه باشد. ناصرخسرو آن‌چه را شنیده است نیز بازگو می‌کند. مثل آن‌که شنیده است چند سال قبل از حضور او در تبریز زلزله‌ای شدید آمده و چهل هزار نفر کشته شده‌اند. سفرنامه‌ی ناصر‌‌خسرو تا کنون به چند زبان زند‌ه‌ی دنیا ترجمه شده است. در ایران ناشران زیادی «سفرنامه‌ی ناصرخسرو» را چاپ کرده‌اند که می توان به چاپ «نشر زوار» و «نشر مرکز» اشاره نمود.

ابن بطوطه

«ابن بطوطه» جغرافی‌دانی مراکشی است، که در قرن هفتم زندگی می‌کرده است. «ابن بطوطه» هم‌عصر با «مارکوپولو» بوده است اما دو برابر او سفر کرده است. او در 22 سالگی سفر خود را از مراکش آغاز می‌کند؛ سفری که 29 سال طول می‌کشد و از مراکش تا هند و چین را در می نوردد. او چندین بار نیز به ایران سفر می کند و شهرهای اصفهان، شیراز و تبریز را می‌بیند. او از شیراز و اصفهان گزارش‌های دقیقی ارائه می‌‌دهد. ابن بطوطه به هرکجا که پا می‌گذارد وارد مجلس بزرگان می‌شود و به این ترتیب می‌تواند همه‌ی اماکن و محله‌ها را ببیند و گزارش دهد. به گفته «محمدعلی موحد» ابن‌بطوطه 124 هزارکیلومتر در طول 29 سال سفرکرده است . تنها مدت اقامت ابن ‌بطوطه در هند هفت سال طول می‌کشد و در هند مشغول به قضاوت می‌شود. یک پنجم کتاب ابن‌بطوطه در هند می‌گذرد و گزارشات بی‌نظیری از هند و مالدیو ارائه می‌دهد. از خصوصیات کتاب سفرنامه ابن بطوطه داستان‌گویی و گزارشی است که از جزئیات می‌دهد. دربار‌ه‌ی نوع نگارش کتاب آن‌گونه که بیان شده است می توان گفت که ابن‌بطوطه گزارش سفرهای خود را به ابن‌جزی می‌داده است و او آن ها را به نگارش در آورده است. کتاب «سفرنامه‌ی ابن بطوطه» در دو جلد توسط «محمد‌علی موحد» ترجمه و توسط «نشر کارنامه» چاپ شده است.

2- سفرنامه‌ هایی درباره‌ی ایران

در طول دوران اسلامی و در زمان حکومت‌های مختلف سفرنامه‌های زیادی توسط جهانگردهایی که به ایران سفر کرده‌اند، نوشته شده است. به‌طور مثال در زمان سلجوقیان یک خاخام اسپانیایی در سفرنامه‌‌ی خود از ایران گزارشاتی می‌دهد و یا «سفرنامه‌ی مارکوپولو» سعی کرده گزارش دقیقی از ایران ارائه ‌دهد. اما بیشترین حجم سفرنامه ای که خارجیان درباره‌ی ایران نوشته‌اند مربوط به زمان حکومت صفویان و بعدها قاجاریان بوده است. در زیر صرفا به برخی از نمونه ها اشاره ای می شود.

- سفرنامه‌ی تاورنیه

«تاورنیه» جهانگرد فرانسوی است که در زمان صفویه در ایران حضور داشته و مدت زیادی در ایران اقامت گزیده است. او 9 بار به ایران سفر کرد که شش بار را مستقیم و سه مرتبه را در راه برگشت از هند به ایران مراجعه نمود. تاورنیه در مدت اقامت خود در ایران توانست با روحیات ایرانیان آشنا شود و ایرانیان را به خوبی بشناسد. او نگاه دقیقی به مسائل ایران دارد و در بیان جزئیات در سفرنامه‌اش از هیچ مطلبی چشم‌پوشی نکرده است. او شرح همه‌ی راه‌هایی که به اصفهان ختم می شود، پل‌‌ها، قلعه‌ها و نقشه‌ی شهرها را رسم کرده است. او طرح البسه‌ی ایرانیان و بسیاری از هنرهایی که امروز دیگر وجود ندارند را در سفرنامه‌ی خود رسم کرده است. تاورنیه از آن‌جهت که اولین جهانگردی است که به ایران آمده است، بر همه‌ی جهانگردان ارجحیت دارد. در کتاب او نقش بسیاری از نقاشی‌ها و تابلوهای ایرانی است که امروزه هیچ نقشی دیگر از آن نیست. کتاب سفرنامه‌ تاورنیه توسط «نشر نیلوفر» چاپ شده است.

- سفرنامه شاردن

«شاردن» جهانگرد فرانسوی قرن 17 میلادی است که در دوران صفوی سه بار به ایران سفر کرده است و گزارشات خود را از دوازده سال اقامت در ایران در هشت جلد کتاب چاپ کرده است. شاردن که یک جواهرساز است، همانند شغل جواهرسازی که به جزئیات توجه می‌شود، در سفرنامه‌ی خود توجه وِیژه‌ای به جزئیات دارد. سفر اول او به ایران به‌دلیل سفری است که باید به هند برود و در میانه‌ی راه در ایران اقامت می‌گزیند. حال و هوای ایران او را شیفته‌ی خود می‌کند و دو سال بعد، در سفر دوم خود که مقارن با شاه عباس ثانی است، 6 سال در اصفهان اقامت می‌گزیند و لقب تاجرشاه را از شاه عباس ثانی دریافت می‌نماید. سومین مرتبه‌ای که شاردن به ایران سفر می‌کند، 4 سال در ایران اقامت دارد و مقارن با پادشاهی شاه سلیمان است. او اولین جهانگردی است که نوشتن و خواندن زبان فارسی را یاد می‌گیرد و با ادبیات ایرانی آشنا می‌شود. از ویژگی‌های سفرنامه شاردن می‌توان به جامع بودن گزارشات او از ایران زمان صفوی اشاره نمود. او در کتابش به تاریخ شاهان صفوی ، زندگی‌نامه‌ی آن‌ها، آب و هوای ایران، درختان و گیاهان ایران، هنرها، دانش ایرانیان و باورها و آداب و رسوم ایرانی اشاره می‌کند. شاردن در تمام کتابش بی‌طرفانه ایران را روایت می‌کند. شاردن اولین کسی است که فردوسی و شاهنامه را به اروپاییان معرفی می‌کند. کتاب شاردن در اروپا خواهان بسیاری پیدا می‌کند و افراد زیادی مثل منتسکیو با خواندن کتاب شاردن نظریاتی را در روح‌القوانین نگاشته‌اند.کتاب شاردن توسط انتشارات مختلفی چاپ شده است که بهترین چاپ آن مربوط به نشر توس است که در 5 جلد چاپ شده است.

سفرنامه‌های دیگری نیز از سفر اروپاییان به ایران در عهد صفوی وجود دارد که به زبان فارسی ترجمه شده است که می‌توان به سفرنامه‌ برادران شرلی اشاره کرد.

بعد از سقوط صفویه ورود سیاحان به ایران کم‌تر شد و تالیفات کم‌تری از سفرنامه‌های آن زمان در دست است. اما سفرنامه‌هایی مثل سفرنامه‌ی جیمز موریه، مادام دیالافوا از آن جمله هستند. دوره‌ی قاجار یکی از مهم‌ترین دوره‌ها در سرفصل سفرنامه نویسی محسوب می‌شود، از آن جهت که هم اروپاییان به ایران سفر کردند و هم ایرانیان زیادی توانستند به خارج از کشور سفر کنند و درباره‌ی تفاوت‌های ایران و غرب بنویسند. از مهم‌ترین سفرنامه‌ها می‌توان به سفرنامه‌های زیر اشاره نمود.

- سفرنامه‌ی حاجی سیاح

حاجی سیاح یکی از روشنفکران ایرانی در زمان قاجار است. او که از 23 سالگی شروع به جهان‌گردی نموده، به کشورهای زیادی در اروپا و حتی آمریکای شمالی سفر کرده است. او بعد از میرزا صالح، میرزا ابوطالب خان، میرزا ابوالحسن ایلچی و.... جزء اولین ایرانیانی است که با سفر به اروپای مدرن و آشنایی با جهان جدید، شروع به نگارش سفرنامه می کند. نامش میرزا محمدعلی محلاتی است و در سال 1276 هجری قمری زندگی خود را رها می‌کند. و با 1000 دینار راهی سفر می‌شود. سفر او از سمنان شروع می‌شود. قبل از سفر به خانواده‌اش پیغام می‌رساند که مرده است تا منتظرش نمانند و خود راهی گرجستان می‌شود. سفر او با بدبختی و بدبیاری شروع می‌شود. فقر و گرسنگی اولین رهاورد او از سفر است. او در طول سفر زبان روسی و گرجستانی را یاد می‌گیرد و در تمام سفر خود مدهوش تجدد و پیشرفت اروپا است. حاجی سیاح در طول سفرش به شهرهای بزرگ اروپا مثل بلگراد، ونیز، پاریس، لندن، زوریخ و بسیاری از شهرهای دیگر سفر می‌کند و از اروپا به آمریکا ،هندوستان و ژاپن عزیمت می کند. در سفر به هند است که خانواده‌اش از زنده بودن او آگاه می‌شوند. مادرش طی نامه‌ای از سیاح می‌خواهد که به کشورش برگردد. در بازگشت به کشور خبر مردی که همه‌ی جهان را دیده است به گوش «ناصرا‌لدین شاه» می‌رسد. سیاح در دیدار خود با شاه درباره‌ی اروپا و پیشرفت‌ جهان صحبت می‌کند و مورد استقبال ناصرالدین شاه قرار می‌گیرد اما از بد روزگار و بازی‌های سیاسی سبب می‌شود ،او به سمنان تبعید شود. در تبعیدگاه نامه‌ای به اعتراض از باب اوضاع مملکت می‌نویسد، که مورد استقبال آزادی‌خواهان قرار می‌گیرد. کتاب «سفرنامه حاج سیاح» توسط «انتشارات سخن» چاپ شده است.

- سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم بیک

«سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم بیک» که توسط «زین‌العابدین مراغه‌ای» نوشته شده است، ماجرای تخیلی سفر مردی به نام ابراهیم بیک است که در خانواده‌ای اعیان در مصر به‌دنیا می‌آید. او که عاشق سینه چاک وطن است برای دیدن مرقد امام هشتم به همراه دوستش یوسف عمو راهی ایران می‌شود. سفر خیالی آغاز می‌شود و ابراهیم‌بیک در راه با واقعیات تلخ ایران آشنا می‌شود. او در راه با قشرهای مختلف ایران هم کلام می‌شود و به دنبال راه چاره‌ای برای نجات ایران می‌گردد. این کتاب که در سه جلد چاپ شده است و با ترسیم وضع موجود، آسیب‌ شناسی، بیان راه برون رفت و ترسیم وضع ایده‌آل تلاش می‌کند در قالب سفرنامه ذهن مردم ایران را بیدار نماید. مراغه‌ای مولف سفرنامه‌ی ابراهیم بیک این کتاب را در استانبول چاپ می‌کرد و به ایران می‌فرستاد. چاپ این سفرنامه نقش موثری در بیداری ایرانیان در جریان انقلاب مشروطه داشته است. افرادی مثل «ناظم‌الاسلام کرمانی» و «احمد کسروی» از نقش این کتاب در بیداری مردم در کتابهای خود بسیار نوشته اند. «سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم بیک» روایت عاشقانه‌ای است که با طنز و عصبیت آغاز می‌شود. هر‌چند بسیاری سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم بیک را رمان اجتماعی می‌دانند اما تم اصلی کتاب سفرنامه است و همان‌طو‌ر که اشاره شد بعضی از سفرنامه‌ها به صورت داستان نوشته شده‌اند. سفرنامه ابراهیم بیک توسط «انتشارات آگاه» چاپ شده است.

پیش از این سفرنامه ها، همانطور که ذکر شد سفرنامه های ایرانیانی که برای نخستین بار با غرب مواجه شده بودند، بسیار جالب توجه است. از این قبیل سفرنامه ها می توان به این موارد اشاره نمود:

- سفرنامه میرزا صالح شیرازی(وی جزء نخستین دانشجویانی بود که به دستور عباس میرزا، برای تحصیل دانش و علم غرب، به آنجا عزیمت می کند و پس از طی ماجراهای بسیار در لندن سکنی می گزیند. سفرنامه ی درخشان وی شرح دل انگیزی از نهادهای سیاسی، روابط اجتماعی، دانشگاه ها، وضعیت اقتصادی و نظامی انگلستان و خصوصا لندن در سالهای ابتدایی قرن نوزدهم میلادی است. وی پس از بازگشت از غرب با تکیه بر آموخته هایش، مسبب تاسیس و ایجاد پدیده های نوآیینی نظیر صنعت چاپ در ایران می شود)

- سفرنامه میرزا ابوالحسن ایلچی( ایلچی اولین سفیر سیاسی ایران در انگلستان است که توسط فتحعلی شاه به آن دیار اعزام می شود. وی در سفرنامه اش شرح خوشگذرانیها، مهمانی های شبانه، روباط زنان و مردان، پارک و محیط های طبیعی لندن، روابط و دیدارهای سیاسی و... را به تفصیل بیان می دارد و خواندن این سفرنامه به هیچ وجه خالی از لطف تاریخی نیست)

- سفرنامه مسیر طالبی

- سفرنامه خسرو میرزا به سنت پطرزبورگ(این کتاب که نوشته میرزا مصطفی افشار است، داستان هایی از زندگی عباس میرزا و همچنین شرح سفر همراه با هیئت اعزامی به روسیه برای عذرخواهی از تزار برای قتل گریبایدوف را در بر دارد)

شروع داستان نویسی مدرن باعث شد تا نویسندگان ایرانی بیشتر از گذشته به شرح وقایع سفر خود بپردازند که می‌توان به «صادق هدایت» در کتاب «سفر به اصفهان» اشاره نمود هم‌چنین می‌توان به کتاب «سفرنامه نیما» اشاره داشت.

- جلال آل احمد و خسی در میقات

آل احمد نویسنده‌، منتقد، مترجم و روشنفکر ایرانی است که علاوه بر نویسندگی و مترجمی، ید طولایی در سفرنامه‌نویسی دارد. از او 7 کتاب سفرنامه چاپ شده است که عبارتند از «اورازان»، «تات نشین‌های بلوک زهرا»، «جزیره خارک»، «خسی در میقات»، «سفر به ولایت عزارئیل»، «سفر روس» و «سفر به آمریکا و اروپا» که از بین این سفرنامه‌ها تنها «خسی در میقات» در حال حاضر چاپ می‌شود.

«خسی در میقات» گزارش سفر جلال آل احمد در سال 1343 به مکه است. سفر جلال، زمانی اتفاق می‌افتد که او از حزب توده جدا شده است و انگار که جلال بخواهد مانند ناصر خسرو از خواب غفلت بیدار شود و به‌دنبال خود بگردد، شروع به سفرکردن می‌نماید. «آل احمد» در این سفر علاوه بر گزارش حج خود و چگونگی این سفر روحانی به دنبال کشف سرزمین حجاز جدید و مدرن شده است. او تلاش می‌کند بین حج در زمان مدرن و حج در زمان پیامبر اشتراکات و تفاوت‌ها را نشان دهد. جلال در این سفر به اوضاع عربستان و نفوذ کمپانی‌های غربی در عربستان اشاره می‌کند و به خیل افراد فقیری که در کنار خانه‌ی خدا حضور دارند اشاره می‌کند. گزارش جلال گزارشی همراه با چاشنی طنز و نگاه انتقادی است، که گاه کار را به استهزاء و تمسخر می‌رساند. جلال در کتاب خود سعی کرده است به همه‌ی عربستان سر بزند؛ از وضع فرهنگ، مدرسه‌ها و اوضاع سیاسی و اجتماعی عربستان و بی‌عدالتی‌های موجود در عربستان گزارش بدهد. این کتاب حاصل سفر 20 روزه‌ی جلال به مکه است. بسیاری ادعا می‌کنند که «جلال آل احمد» در این سفر به نوعی به مذهب بازگشته است. کتاب «خسی در میقات» توسط نشر «جامه‌دران» چاپ گردیده است.

سنت سفرنامه نویسی بعد از جلال ادامه یافت و افراد دیگری نیز سفرنامه نوشتند که می‌توان به شاملو، براهنی و گلشیری اشاره نمود. اما بعد ازانقلاب یکی از افرادی که در کار سفرنامه نویسی بسیار موفق عمل نمود و در این زمینه برای خود صاحب سبک شد «منصور ضابطیان» است.

- منصور ضابطیان

ضابطیان نویسنده و مجری تلویزیونی است که در طول سالهای متمادی با سفر به نقاط جهان گزارش سفرهای خود را به شکل کتاب چاپ کرده است. او اولین گزارش سفر خود را به نام «مارک و پلو» توسط «نشر مثلث» چاپ کرد. کتاب «مارک و پلو» گزارش چند سفر به کشورهای مختلف است. «ضابطیان» با توجه به سابقه‌ی روزنامه‌نگاری و اجرای تلویزیونی با شناخت خوب از مخاطب، سفرنامه‌های خود را در قالب گزارشات کوتاه و ارائه‌ی نکاتی جالب از زندگی مردم و رسم و رسوم آن‌ها مخاطب را با خود همراه نماید. سفرنامه‌های او تم ژورنالیستی دارد و جنبه‌ی سرگرمی کتاب بر سفرنامه‌ی پژوهشی غلبه دارد. فروش موفق کتاب «مارک و پلو» در کتاب‌فروشی‌ها باعث شد ضابطیان تصمیم بگیرد، کتاب دوم خود به نام «مارک دو پلو» چاپ نماید. او در مقدمه‌ی کتاب دوم خود با اشاره به استقبال مخاطب از کتاب «مارک و پلو» مفهوم سفر را به درک بیشتری از جهان هستی می‌داند. ضابطیان در کتاب خود به نکته‌ی جالبی اشاره می‌کند و آن شناخت درک مردم از زندگی است؛ این که چگونه می‌شود فردی با زندگی در کپری در کنیا زندگی خوشی را سپری می‌کند و فرد دیگری در بورلی هیلز دست به خودکشی می‌زند. این کتاب گزارش سفرهای ضابطیان به کشورهایی چون هلند، پرتغال و .... است. ضابطیان بعد از کتاب «مارک دو پلو» کتاب «برگ اضافی» را چاپ کرده است که ناگفته‌هایی از سفرهای قبلی ضابطیان است. «سباستین» گزارش سفر ضابطیان به کشور «کوبا» است. «چای نعنا »گزارش سفر به مراکش است. ضابطیان در «کتاب موا» گزارش سفر به ویتنام را ارائه می‌دهد و در کتاب «بی‌زمستان» گزارش سفر به تاجیکستان، آذربایجان و گرجستان را چاپ می کند. کتاب جدید ضابطیان به نام «سه رنگ» شامل تجربه های غذایی وی در ایتالیا است. همه‌ی این کتاب‌ها توسط نشر مثلث چاپ شده است. برای مشاهده این کتب به این لینک مراجعه بفرمایید.

- رضا امیرخانی

یکی از نویسندگان نسل جدید که نگاهی فرهنگی به مقوله‌ی ادبیات دارد و سعی می‌کند نگاه سیاسی و فرهنگی خود را در متن ارائه دهد، رضا امیرخانی است. امیرخانی یک داستان نویس است و تا کنون دو کتاب سفرنامه نوشته است. هر‌چند بعضی از افراد «داستان سیستان» را یک سفرنامه می‌دانند، اما داستان سیستان یک سفرنامه نیست و بیشتر گزارش یک رویداد است تا سفرنامه. امیرخانی دو کتاب سفرنامه نوشته است: «جانستان کابلستان» که روایت سفر امیرخانی و خانواده‌اش به افغانستان است و «نیم‌دانگ پیونگ یانگ» که گزارش سفر امیرخانی به کره شمالی است. امیرخانی در هر دو کتاب سفر به نقاط محروم و شرایط خاص را در دستور کار خود قرار داده است. «جانستان کابلستان» روایتی مستندگونه از افغانستان است. امیرخانی در سفر خود به شهرهای هرات مزارشریف و کابل سفر می‌کند و با مردم و آداب و رسوم این مناطق آشنا می‌شود. امیرخانی افغانستان را پاره‌ای جداشده از ایران می‌داند و در سفرنامه‌ی خود تلاش می‌کند برای مخاطب ایرانی، فرهنگ مشترک را بازگو نماید. لحن امیرخانی در این کتاب لحنی طنز‌گونه است، اما در زمان‌هایی، نویسنده از طنز کتاب کم می‌کند و با لحنی جدی مخاطب را به تفکر وامی‌دارد.

امیرخانی در کتاب دوم سفرنامه‌ای خود«نیم دانگ پیونگ یانگ»، همراه با گروه سیاسی جمعیت موتلفه‌ ایران سفری به کره شمالی می‌کند. او در این کتاب به واقعه وحشتناکی اشاره می‌کند. امیرخانی به انسان بدون انتخاب اشاره می‌کند و زندگی او را در کره‌ی شمالی به مخاطب ایرانی نشان می‌دهد. امیرخانی در کتاب پیونگ یانگ ادعا می‌کند که قصد دارد نه روایت فاتحانه‌ی رهبران کره‌ی شمالی را ارائه دهد و نه نگاه مغرضانه‌ی غربی‌ها را، اما آن‌چه بیان می‌کند روایت تلخی از انسانی است که هیچ انتخابی نمی‌تواند در برابر خود داشته باشد و تنها آن‌گونه که دستور می‌دهند زندگی می‌کند. هر دوی این کتاب توسط «نشر افق» به بازار ارائه شده است.

- رضا پاکروان با کتاب «از کاپ تا کیپ»:

سفرنامه‌ی از «کاپ تا کیپ» سفرنامه‌ای ترجمه شده از یک جهان‌گرد ایرانی است که تا کنون به 54 کشور سفر کرده است. او یکی از 20 جهان‌گرد بزرگ دنیا در حال حاضر است که به نقاط مختلفی مثل جنگل‌های آمازون سفر کرده است. «رضا پاکروان» که سفر با دوچرخه را به‌دلیل جهان‌گردی انتخاب کرده است، در یک سفر 17 هزار کیلومتری از شمالی‌ترین نقطه‌ی اروپا به نام نورکاپ تا به سمت جنوب آفریقا رکاب می‌زند. رضا پاکروان خاطرات این سفر مخاطره آمیز را در سه فصل و 24 بخش روایت می‌نماید. او در این کتاب با طبیعت و زندگی در طبیعت خو می‌گیرد و تلاش می‌کند در مبارزه با طبیعت برای رسیدن به مقصد پیروز شود. پاکروان در طول سفر با بسیاری از موانع طبیعی روبرو می‌شود. پاکروان روایت سختی‌های خود را در طبیعت بیان می‌کند. او در کنیا دچار بیماری مالاریا می‌شود و نزدیک است که جان خود را از دست بدهد. رضا پاکروان در این کتاب ضمن بیان اتوبیوگرافی خود به چگونگی سفر و ماجراجویی‌هایی که در سفر دارد می‌پردازد. این کتاب توسط «فرهنگ نشرنو» چاپ گردیده است.

-«سفرنامه برادران امیدوار»:

داستان سفر دو برادر جهانگرد ایرانی که برای اولین بار به شکل تخصصی و پژوهشی در سال 1333 تصمیم گرفتند که جهان را بگردند. قصد آنها از این سفر قصد پژوهش و مطالعه درباره‌ی اقوام و قوم‌های ابتدایی زمین است. این دو برادر در طی 10 سال به بسیاری از نقاط جهان سفر کردند و گزارشات خود را به صورت فیلم و عکس درآوردند. آنها مرتبه‌ی اول با موتور سیکلت از سمت پاکستان به استرالیا و بعد به تمامی نقاط جهان که فکر می‌کرده‌اند قبیله‌های ابتدایی زندگی می‌کنند سفر کرده‌اند؛ از صحرای آفریقا تا جنگل‌های آمازون .آن‌ها به قطب شمال می‌روند و با مردم قطب زندگی می‌کنند. «برادران امیدوار» در طول سفر خود با پژوهش‌هایی که انجام می‌دهند با فروختن عکس و فیلم سفر خود به روزنامه‌ها و تلویزیون‌های خارجی خرج سفر خود را در می‌آورند. برادران امیدوار بعد از 7 سال که به ایران بر می‌گردند مجدداً و این‌بار با یک سیتروئن دو سیلندر در طول سه سال به خاورمیانه سفر می‌کنند. کتاب «سفرنامه برادران امیدوار» توسط «نشر جمهوری» به چاپ رسیده است.

- نشر اطراف

چندسالی است که «نشر اطراف» کار خود را شروع کرده است و در این سالها به حوزه‌ی روایت‌گری وارد شده است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های روایت‌گری در نشر اطراف کتاب‌های سفرنامه است. این ناشر مجموعه سفرنامه‌های خود را در سه بخش ارائه داده است. یک بخش سفرنامه‌های مصور است که به سفرنامه‌های خارجی اختصاص دارد و بیشتر برای نوجوانان است. بخش دیگر سفرنامه‌هایی است که زنان آن را نوشته‌اند و مربوط به زمان قاجار است. بخش دیگری سفرنامه‌ها مربوط به سفرنامه‌هایی است که جهان‌گردان ایرانی از مسافرت به شهرهای بزرگ اروپا گزارش کرده‌اند این سفرنامه‌ها مربوط به زمان قاجار است.

پایان کلام

این روزها سفرنامه‌نویسی به شکل گذشته آن در حال منسوخ شدن است. مستند سازان همراه با دوربین خود و اینفلوئنسرها با دوربین تلفن همراه خود در حال مستندنگاری از سفرها و ماجراهای سفرهای خود هستند، اما مشکلی که در بین بیشتر این دوستان مخصوصاً فعالان شبکه‌های اجتماعی وجود دارد، نبود بینش صحیح و درک درست از کار گزارش سفر است. آن‌چه در بین بلاگرها و یا وبلاگرها اتفاق می‌افتد تنها ثبت صحنه‌هایی است که ارزش چندانی ندارد و بیشتر وقایع و منظره‌های بی‌ارزش است، حال آن‌که ثبت وقایع یک سفر نیاز به ثبت مناسبات، آداب و رویدادهایی است که در یک سفر اتفاق می‌افتد. چه خوب است این عزیزان برای آن‌که وقایع را بهتر ثبت نمایند کتابهای سفرنامه‌نویسی را مطالعه نمایند.

به قلم: هادی خادم الفقراء

برای مشاهده بقیه عناوین سفرنامه به این لینک مرجعه بفرمایید.