چرا کتاب «اسلام‌گرایی سومین جنبش مقاومت رادیکال» توقیف شد؟

چرا کتاب «اسلام‌گرایی سومین جنبش مقاومت رادیکال» توقیف شد؟

یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر در تشریح اسلام‌گرایی به دست ما رسیده، کتاب «اسلام‌گرایی رادیکال، سومین جنبش مقاومت رادیکال» هست که بر خلاف بقیه تحلیل‌ها، از منظری جهانی به فهم اسلام سیاسی می‌پردازد و آن را مثل کمونیسم و فاشیسم، مقاومتی در مقابل امواج مدرنیته و لیبرالیسم می‌داند. این کتاب که جنجال زیادی نیز به پا کرد، متاسفانه در چاپ اولش توقیف شد و بازار سیاه عجیبی پیرامون آن به راه افتاد؛ به نحوی که کتاب تا قیمت یک میلیون و چهارصد هزار تومان هم قیمت زده می‌شد!!

در سال‌های اخیر تامل پیرامون اسلام‌گرایی یا اسلام سیاسی بسیار افزایش پیدا کرده است. حکومت دینی ایران، عراق، افغانستان، عربستان ... و همچنین شکل‌گیری پدیده‌هایی چون القاعده و داعش که تفسیر سیاسی حکومت‌های مستقر اسلامی از اسلام را قبول ندارند، و از طرف دیگر گسترش موج سکولاریسم و جهانی شدن در جهان، بررسی پدیده اسلام‌گرایی را برای متفکران از نحله‌های مختلف فکری چپ و راست جذاب و ضروری کرده است.

اسلام‌گرایی که با عنوان «اسلام سیاسی» نیز شناخته می‌شود، معتقد به تنظیم تمام امور سیاسی و حکومتی و فرهنگی و ... با تفاسیری از اسلام اولیه دارد که تقریبا در هر کشوری با کشور دیگر تفاوت دارد.

یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر در تشریح این پدیده به دست ما رسیده، کتاب «اسلام‌گرایی رادیکال، سومین جنبش مقاومت رادیکال» هست که بر خلاف بقیه تحلیل‌ها، از منظری جهانی به فهم اسلام سیاسی می‌پردازد و آن را مثل کمونیسم و فاشیسم، مقاومتی در مقابل امواج مدرنیته و لیبرالیسم می‌داند.

این کتاب که جنجال زیادی نیز به پا کرد، متاسفانه در چاپ اولش توقیف شد و بازار سیاه عجیبی پیرامون آن به راه افتاد؛ به نحوی که کتاب تا قیمت یک میلیون و چهارصد هزار تومان هم قیمت زده می‌شد!! خوشبختانه با رایزنی‌هایی که انجام شد، کتاب گویا بدون سانسور دوباره چاپ شد و در اختیار مخاطبان قرار گرفت. ما در این نوشته سعی می‌کنیم پس از معرفی کتاب، دلایلی که کتاب ایجاد حساسیت کرده بود را مورد بررسی قرار دهیم.

- درباره کتاب:

کتاب «اسلام‌گرایی رادیکال» با نگاهی علمی و بی‌طرفانه و با بررسی بیش از دو قرن تاریخ اسلام‌گرایی سیاسی در خاورمیانه و به ویژه ایران توانسته قطعه‌های پازل این ایدئولوژی را کنار یکدیگر قرار دهد و تصویری دقیق از اسلام‌گرایی به عنوان سومین جنبش مقاومت رادیکال در جهان ترسیم نماید. ارنست نولته یک فیلسوف و مورخ آلمانی و از شاگردان برجسته مارتین هایدگر است که آثار پژوهشی زیادی را در حوزه فلسفی و سیاسی به خصوص در مورد جنبش‌های قرن بیستمی به نگارش درآورده است.

نویسنده در این اثر نگاهی عمیق به خاورمیانه (بخصوص ایران) و اسلام سیاسی که بعد از انقلاب سال 1357 در این کشور و منطقه شدت گرفته، انداخته است و سعی کرده  فرضیه خاص خود را که در عنوان اثر نیز آمده، تبیین کند.

 کتاب از اسلام‌گرایی به عنوان سومین جنبش مقاومت رادیکال نام می‌برد و می‌خواهد به ریشه‌ها و طرف‌های مقابل این نوع از مقاومت پی ببرد. نولته از «مدرنیته» و «لیبرال دموکراسی» به عنوان عوامل اصلی‌ای نام می‌برد که اسلام‌گرایی در برابر گسترش آن‌ها در منطقه مقاومت می‌کند.

این اندیشمند تا زمان مرگش در سال 2016 آثار زیادی را درباره فاشیسم و مارکسیسم منتشر کرده بود اما آنچه بعد از واقعه یازده سپتامبر 2001 توجه وی را به خود جلب کرده، اسلام‌گرایی و ابعاد مختلف آن بود. نتایج تحقیقات مولف در سال 2009  در قالب کتاب «اسلام‌گرایی: سومین جنبش مقاومت رادیکال» به چاپ رسید و توانست در اندک زمانی توجه جهانیان را به خود جلب کند و به اکثر زبان‌های دنیا نیز ترجمه گردد.

نولته از روش مطالعه تطبیقی برای اثبات فرضیات خود بهره برده و سرنخ‌های جذابی را درباره کشورهای اسلامی و به ویژه ایران به دست داده است که برای مخاطبان اثر بسیار خواندنی و تفکربرانگیز خواهد بود. کتاب از جزئیات روشنگرانه و آگاهی‌بخشی تشکیل شده که به ویژه برای ایرانی‌ها و مسلمانان که تجربه نزدیکی از مسائل مطرح‌شده در اثر دارند، می‌تواند ملموس‌تر و عمیق‌تر باشد.

یکی از مفصل‌ترین بخش‌های کتاب به ایران و رهبران و روشنفکران تاثیرگذار آن چون دکتر علی شریعتی اختصاص پیدا کرده و نویسنده درصدد بوده تا از افکار این چهره‌های تاثیرگذار در اسلام سیاسی پرده بردارد. این که چگونه ایران به این نقطه از تاریخش رسیده و ریشه‌های انقلاب از اختلافات صدر اسلام و ظهور تشیع گرفته تا تاریخ معاصر از مهم‌ترین مطالبی است که اثر و پژوهشگر نکته‌سنج آن قصد داشته برای مخاطبان کتاب آشکار نماید.

دوگانه حسین (ع) و یزید و بهره‌گرفتن‌ دکتر شریعتی از این دوگانگی مهم در فضای سیاسی قبل از انقلاب در ایران از دیگر مطالب این کتاب است که می‌تواند بحث‌های دامنه‌داری را به دنبال داشته باشد. مطالعه دقیق و ارائه تصویری روشن از بسیاری از بزنگاه‌ها و نقاط عطف تاریخ معاصر ایران از تفکرات و مبارزات سیدجمال‌الدین اسدآبادی گرفته تا شیوه حکومت ناصرالدین شاه، رضا شاه، محمدرضا شاه و آیت‌الله خمینی و ظهور مجاهدین، چریک‌های فدایی خلق و نهضت آزادی در قبل و بعد از انقلاب از دیگر نکات بارز این کتاب است.

 جنگ ایران و عراق و فتوای امام خمینی درباره سلمان رشدی از دیگر وقایع مهمی است که از چشم تیزبین ارنست نولته جا نمانده و توانسته از دل این مباحث نظری تاریخ، دیدگاه خاص خود را درباره اسلام‌گرایی و وجوه مختلف آن مطرح کند. مولف از مسئله ایجاد دولت یهودی در خاورمیانه به عنوان یکی از محرک‌های اصلی در رشد و نموی اسلام‌گرایی سیاسی در ایران و منطقه نام می‌برد که خود به یکی از فاکتورهای اصلی در شکل‌گیری نظریه نویسنده انجامیده است.

به طور خلاصه می‌توان گفت نویسنده در این کتاب مهم، دو قرن تاریخ جهان اسلام را مرور کرده تا به آنچه نظریه وی را بر کرسی می‌نشاند، جامه عمل بپوشاند. مخاطبان این اثر در درجه اول ایرانی‌ها، در درجه دوم مردم کشورهای خاورمیانه و در آخر غربی‌ها است، زیرا تاریخ ایران و سیر تحول نگاه اسلام‌گرایی در این کشور  در بستر و جغرافیای فرهنگی وسیعی مورد بررسی قرار گرفته است.

همانطور که گفته شد چاپ اول این کتاب در مدت کوتاهی بعد از انتشار در ایران جمع‌آوری و توقیف گردید اما بالاخره بعد از مدت‌ها، چاپ دوم اثر به طبع رسید و در اختیار دغدغه‌مندان مسائل سیاسی و فرهنگی قرار گرفت. از آنجا که ایران بعد از انقلاب 57 به نخستین کشوری تبدیل شد که به صورت تمام عیار، اسلام‌ سیاسی را محقق نمود و در راستای رسیدن به ایدئولوژی موردنظرش در بسیاری از زمینه‌ها با برخی از کشورهای منطقه و غرب اختلاف نظر پیدا کرد، کتاب می‌تواند ریشه‌ها، خاستگاه‌، مولفه‌های فکری و چارچوب ایدئولوژیک این نوع نظام را برای مخاطبان کتاب تبیین و آشکار کند.

- حدس‌هایی پیرامون دلایل توقیف کتاب در چاپ اول:

در پاسخ به این سوال که چرا کتاب اسلام‌گرایی توقیف شد، در سطور زیر سعی می شود دلایل فرضی و عقلانی ایجاد حساسیت در مورد این کتاب به صورت تیتروار بیان گردد:

  1. 1- در ابتدا چیزی که ممکن است ایجاد حساسیت ‌نماید مقایسه بین جنبش‌های قرن بیستمی مثل فاشیسم و کمونیسم با اسلام سیاسی است. اسلام سیاسی به تعبیر نویسنده بعد از کمونیسم و ناسیونال سوسیالیسم(فاشیسم)، سومین جنبش مقاومت رادیکال در قرن بیستم بود که آشکارا مشابهت‌هایی با آن جنبش‌ها داشت. این جنبش‌ها علی‌رغم بسترهای متفاوتی که از آن برمی‌خواستند، در ستیزه‌جویی تدافعی اشتراک داشتند و این ویژگی بین سران انقلاب ایران و سران جنبش ناسیونال سوسیالیسم آلمان، مشترک بود.

  2. 2- اشتراکات اسلا‌م‌گرایی و دو جنبش فاشیسم و کمونیست در کنار تفاوت هایشان. منظور نولته از مقاومت رادیکال، تمامیت‌خواهی و تلاش برای دستیابی به همه چیز از طرف جنبش‌های نام‌برده است. هر 3 جنبش روی یک هدف یا ارزش تمرکز داشتند: ارزش مطلق کار در مارکسیسم، دولت جنگی در فاشیسم، و تسلیم در برابر اراده الهی در اسلام. امر مهم این است که در هر سه جنبش انسان اهمیت بنیادین ندارد  و با عناصر دیگری جایگزین می‌شود. کمونیسم ابلاغ‌کننده‌ی سعادت برای «کل بشریت» بود و همواره جمع را بر فرد ترجیح می‌داد. فاشیسم نژاد را بر فرد مقدم می‌شمرد و البته در نهایت به دنبال دست‌یازی به کل جهان است. در اسلام سیاسی نیز به جای اراده انسان، از تحقق اراده الهی سخن گفته می‌شود و فرد به حاشیه رانده می‌شود. با استنباط از کتاب می‌توان نقطه مشترک هر 3 جنبش را در مقاومت علیه خودمختاری انسان مدرن و سیستم اقتصادی-سیاسی سرمایه‌داری دانست.

  3. 3- مقایسه جا به جای انقلاب ایران با انقلاب روسیه. یکی از مهم‌ترین واکنش‌های رهبران دو انقلاب بلشویکی و اسلامی، مخالفت شدیدشان با روشنفکران غرب‌گرا بود. هر دو رهبر به خنثی سازی این نوع از روشنفکری و همچنین تلاش برای تحدید آزادی‌های ایشان اعتقاد داشتند. از نظر نویسنده که در زمینه اتفاقات قرن بیستم بسیار مطلع است، اعدام‌های انقلابی در ایران شباهت بسیاری به اعدام‌های انقلابیون روسی توسط استالین و ژاکوبن‌های فرانسوی دارد.

  4. 4- هر سه جنبش‌ها در پی دستیابی به قدرت از ویژگی‌های یکسانی برخوردار بودند: ایدئولوژی مشخص، کادر نخبگان، بسیج توده ای(توده ای بی شکل) و رهبری.

  5. 5-همراهی و نظر مثبت آمریکا به انقلاب ایران. در این زمینه نویسنده حتی معتقد است گرایش‌های مذهبی رئیس‌جمهور وقت آمریکا (کارتر) که پیش از ریاست جمهوری، واعظی باپتیست بوده، در ایجاد نگاه مثبت وی به سلطه مردی مذهبی در ایران تاثیرگذار بود.

  6. و....

- چرا باید کتاب را بخوانیم؟

مهدی تدینی مترجم این کتاب، همچنان که خود در مصاحبه‌هایش ذکر کرده، برای نخستین بار است که مطالعه اثر را به خوانندگان ایرانی پیشنهاد می‌کند، زیرا اثر پیش‌رو هم برای متخصصان این حوزه و هم برای افرادی که می‌خواهند دورنمایی از اسلام‌گرایی سیاسی در ایران داشته باشند، می‌تواند حاوی نکاتی ارزشمند باشد.

 اسلام‌گرایی و اسلام‌هراسی دو واژه مهم و پرتکرار در تحلیل‌های کارشناسان مسائل سیاسی در سرتاسر جهان است که از حوادث تروریستی یازده سپتامبر 2001 به بعد رواجی بی‌سابقه یافته است. برخی از  تفسیرها و تحلیل‌های گوناگون از این دو واژه و مسائل مرتبط با آن‌ها راه به نظریات متفاوتی می‌دهد که نگاه ما را به جهان پیرامون‌مان شکل می‌دهد. ارنست نولته به عنوان یک تاریخ‌نگار جنجالی توانسته جریان‌ها، جنبش‌ها و رهبرانی را در دنیای اسلام زیر ذره‌بین قرار دهد که به باور وی در شکل‌گیری اسلام‌گرایی سیاسی به عنوان سومین جنبش مقاومت رادیکال تاثیر بسزا و غیرقابل‌انکاری داشته‌اند. کتاب پیش‌رو دید ما را به بهترین و عملی‌ترین شکل ممکن و از طریق یک نگاه فراملی و فرامرزی با واقعیت‌های پشت‌صحنه و ریشه‌های شکل‌گیری اسلام‌گرایی سیاسی آشنا می‌کند تا با نگاهی بدون تعصب و پیش‌داوری یکی از مهمترین مسائلی که انسان عصر حاضر با آن روبرو است را متفکرانه تجزیه و تحلیل نماییم. هر کتابی که از ارنست نولته در زمان خودش به چاپ می‌رسید بحث‌های دامنه‌دار و جنجالی هم در زادگاهش و هم در دیگر کشورهای دنیا به راه می‌انداخت که این خود از روحیه شجاع و حقیقت‌طلب مولف سرچشمه می‌گرفت. این ویژگی خاص در این کتاب نیز به وضوح قابل مشاهده است و مخاطب در سطر سطر اثر خود را با انبوهی از مباحث چالش‌برانگیز روبه‌رو خواهد دید.