«بیایید حافظ بخوانیم»

«بیایید حافظ بخوانیم»

طی شش قرنی که از ظهور پدیده کم یاب و شاید نایابی به نام خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی می گذرد، رساله ها ،کتاب ها و سفینه هایی مشحون از یاد و نقد و شعر او به چاپ رسیده است ؛ تا آنجا که با قاطعیت می توان گفت پس از قرآن کریم پرخواستار ترین کتاب در فضای فرهنگی و اجتماعی مردمان ایران زمین است.

به قلم: علیرضا سبزیی

طی شش قرنی که از ظهور پدیده کم یاب و شاید نایابی به نام خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی می گذرد، رساله ها ،کتاب ها و سفینه هایی مشحون از یاد و نقد و شعر او به چاپ رسیده است ؛ تا آنجا که با قاطعیت می توان گفت پس از قرآن کریم پرخواستار ترین کتاب در فضای فرهنگی و اجتماعی مردمان ایران زمین است.

نسخه شناسی

نخستین نسخه معتبراز دیوان خواجه شیراز نسخه ای را محمد قدسی به سال 1314ق در بمبئی چاپ کرد. این دیوان با تلاش دکتر حسن ذوالفقاری در نشر چشمه باز نشر شده است.این کتاب، آغاز فصلی نو در چاپ دیوان حافظی منقح است. اما مهم ترین و پرفروش ترین دیوان حافظ در قریب به یک سده اخیر دیوان حافظ تصحیح دکتر قاسم غنی و محمد قزوینی است. این تصحیح نخستین بار به همت وزارت فرهنگ چاپ شد و پس آن نشر زوار عهده دار این چاپ بوده است و پس از آن توسط ناشران مختلف مکرر چاپ شده است.

طی سالهای اخیر تصحیح عالمانه پرویز ناتل خانلری و نسخه منقح استاد هوشنگ ابتهاج (حافظ به سعی سایه) که با استفاده از نسخه تازه یاب و معتبری انجام شده برای مخاطبان خاص جذابیت دارد.

شروح حافظ

در حوزه شرح بهترین و کامل ترین شرح حافظ کتاب مستطاب پنج جلدی شرح شوق اثر دکتر سعید حمیدیان است. در جلد اول کتاب، حمیدیان مهمترین بخش های های شعر حافظ مانند می، رندی، عاشقی و ... را تبین می کند و جلدهای چهارگانه بعدی ، شرح بیت به بیت غزلیات حافظ است.

کتابهای حافظ نامه بهاالدین خرمشاهی که اولین شرح علمی دیوان حافظ است(با شرح حدود 350 غزل از مهمترین غزلیات خواجه) و کتاب دوجلدی یک نکته از این معنی اثر دکتر ابراهیم قیصری هم از بهترین شرح هایی است که منتشر شده اند. کتاب شاخ نبات حافظ تالیف دکتر برزگر خالقی هم که شرح واژه به واژه و بیت به بیت غزلیات حافظ است، جوابگوی نیاز مخاطب غیرحرفه ای حافظ خوان می باشد.

از زمانی که مرحوم امیری فیروزکوهی مقاله حافظ بس را منتشر کرد ، دهه ها می گذرد. طی این سال ها کارنامه حافظ پژوهی هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی بسیار پر برگ شده است و به نظر می رسد علی رغم کارهای بزرگی که انجام شده هنوز هم فضا برای تحقیق جدی فراخ است . فی المثل در تصحیح دیوان حافظ هنوز به نسخه ای نرسیده ایم که بطور همزمان مقبول طبع عوام و خواص باشد و بتوان گفت به نزدیک ترین متن به سروده حافظ دست پیدا کرده ایم. هنوزهم درگیر کشتی نشتگان و یا کشتی شکستگانیم وهنوز هم از رخ اندیشه بعضی از ابیات حافظ نقاب برگشوده نشده است.

زمینه و زمانه حافظ

در سطور زیر به گوشه ای از کتاب هایی که به زمانه و زمینه و زندگی خواجه شیراز پرداخته اشاره می شود و بایدگفت کتاب های این فهرست می تواند بسیار بیشتر از این ها باشد.

کتاب حافظ شیرین سخن تالیف استاد بی نظیر محمد معین یکی از بهترین کتاب ها در زمینه ی زندگی حافظ است. این اثر به همراه کتاب 2 جلدی تاریخ عصرحافظ و تاریخ تصوف دراسلام نوشته دکتر قاسم غنی از کتاب های کلاسیک در شناخت حافظ زمانه او، تاریخ پادشاهان و حکما و وزیران هم عصر حافظ وشناخت ریشه های عرفان در ایران، شیراز و حافظ است.

کتاب آیینه جام تالیف دکتر عباس زریاب خویی هم در حل برخی مشکلات دیوان حافظ راهگشاست و بسیاری از ابیات دیرفهم حافظ در این کتاب مهم شرح شده است. کتاب مکتب حافظ استاد منوچهرمرتضوی ازجمله کتابهایی است که سرآغاز شیوه حافظ شناسی نو و راستین است. نگاه متفاوت این استاد فقید دانشگاه تبریز به مقولاتی مانند ایهام (هنر ویژه حضرت حافظ) و عرفان و تصوف قابل توجه است. ازجمله کتابهایی که به واقع انقلابی در حافظ پژوهی معاصر ایران است کتاب ذهن و زبان حافظ اثر استاد بهاءاادین خرمشاهی است. موضوعاتی همچون اندیشه های ملامتی حافظ ، مدارا در شعر و شخصیت حافظ، ایجاز در ایهام حافظ از جمله مقلات نو و مهم این کتابند.

و آخرین کتابی که در این بخش معرفی می شود، کتاب در پی آن آشنا تالیف استاد دکتر محمد راستگو ادیب فاضل کاشانی است که بهاءالدین خرمشاهی در مستدرکات کتاب حافظ نامه به دانش وسیع ادبی ایشان اشاره کرده است. این کتاب برگزیده‌ی بخش «درباره‌ی شعر» جشنواره‌ی شعر فجر تبریز معرفی شده است. نخستین دفتر این کتاب دوجلدی، مهندسی سخن در سروده‌های حافظ است که شامل سه گفتار درباره‌ی زبان و بیان هنری حافظ می باشد. نویسنده در گفتار نخست به بررسی هندسه و هنجارِ بسیار استوار و دست‌کاری ‌ناپذیر سخنِ حافظ پرداخته، و در گفتارِ دوم با بررسیِ بسیاری از نسخه‌بدل‌ها، کوشش‌ها، نیز برخی شگردهایِ حافظ را برای دست‌یابی به چنان هندسه و هنجاری باز نموده؛ و در گفتارِ سوم آشکار ساخته که ترکیبِ «تلخ‌وش» در مصرع «آن تلخ‌وش که صوفی امّ‌ الخبائثش خواند» شاید دگرگون‌شده‌ی «تلخ خوش» باشد. در جای‌جایِ هر سه گفتار نیز، نکته‌هایِ گونه‌گون و چه‌بسا ناگفته‌ای در پیوند با شگردهای هنریِ حافظ و یا بازگشاییِ برخی دشواری‌هایِ سخنِ او آورده است. آشنایانِ بیگانه که دفتر دوم از چندگانه‌یِ در پی آن آشنا است، گزارش‌هایی است درباره‌یِ شماری از واژگان دیوانِ حافظ مانندِ بخشش، بسی، پارسی، پرگار، پهلوی، پیکر، حزین،‌ حضرت، کدو، کمانچه، هندو و … که در زبان و زمانِ او معنی و کاربردی داشته‌اند متفاوت با آن‌چه امروزه در زبان و زمانِ ما دارند و از همین‌روی، نه‌تنها بسیاری از خوانندگانِ حافظ که گاه برخی از استادان و شارحان دیوانِ او را نیز به اشتباه می‌اندازند.

در این دفتر، نویسنده بسیاری از این واژگان را بررسیده و در شرح آن‌ها چه‌بسا نکته‌هایِ واژه‌شناختی، ریشه‌شناختی و معنی‌شناختی که تهی از نکته‌سنجی و نوآوری نیز نیستند، چاشنیِ سخن کرده، همان‌گونه که به مناسبت، برخی از دشواری‌هایِ سخنِ حافظ و سخنان دشوار او را باز نموده است.

کتابهایی برای مطالعه ی بیشتر:

بحث در آثار و افکار و احوال حافظ.قاسم غنی. هرمس

حافظ.بهاء الدین خرمشاهی. نشر ناهید

حافظ از نگاهی دیگر.علی حصوری. نشر چشمه

این کیمیای هستی (گالینگور)(3جلدی).محمدرضا شفیعی کدکنی.نشر سخن

بازیگری در باغ هویت ایرانی: سرنمونی حافظ.فرهنگ رجایی. نشر نی

حافظ به گفته حافظ یک شناخت منطقی.محمد استعلامی.نشر نگاه

حافظ اندیشه: نظری به اندیشه حافظ همراه با انتقادگونه‌ای از تصوف.مصطفی رحیمی.نشرنو

حافظ جاوید: شرح دشواریهای ابیات و غزلیات دیوان حافظ. هاشم جاوید. نشر فرزان روز

حافظ ناشنیده پند.ایرج پزشکزاد. نشر قطره

شاعر راز و شیراز: حافظ (زندگینامه). محمد کاظم مزینانی.پیدایش

فرهنگ واژه‌نمای حافظ به انضمام: فرهنگ بسامدی (بر اساس حافظ دکتر پرویز ناتل خانلری)..مهین‌دخت صدیقیان, سیدابوطالب میرعابدینی.روزنه