«سماع عاشقانه» معرفی بهترین نسخه های غزلیات شمس و مثنوی معنوی مولوی

«سماع عاشقانه» معرفی بهترین نسخه های غزلیات شمس و مثنوی معنوی مولوی

شمس، الماس درون مولانا را کشف کرد و جلا داد و باعث شد فقیه سنتی قونیه، حجت الاسلام آینده شهر و مرید شاگردان بسیار خشک و مقدس مآب به شاعری نازک دل، که دل به رقص و سماع وموسیقی دارد بدل شود. حسادت شاگردان و به روایتی حتی فرزند مولانا باعث دوبار غیبت شمس شد .غیبت دوم شمس به غیبت ابدی تبدل می شود و مولانای پخته شده، در کوره عشق شمس سوخته می شود. پس از غیبت شمس زندگی مولانا از لونی دگر شد. شورانگیز ترین غزلیات ادب پارسی را مولانا پس از هجرت شمس سرود. دیوان شمسی که از نظر تنوع وزن های به کار رفته در تاریخ ادب پارسی بی نظیر است (استفاده بیش از 40 وزن متنوع) و ابداعاتی در استفاده متفاوت از ردیف و حتی ایجاد قالبی جدید به نام غزل مثنوی بخشی از خلاقیت مولانا در دیوان کبیر شمس است. و اما مثنوی اثر جاودانه مولانا خود حکایتی دیگر دارد. ریختن این همه بحر معانی از عرفان و روان شناسی و ادب و... در کوزه الفاظ تنها از شخصیتی چون مولانا بر می آید. مثنوی مولانا ادامه ی منطقی جریان عرفان عاشقانه ای است که از سنایی و عطار شروع شد و در مقابل عرفان زاهدانه و خشک مکتب بغداد قرار داشت.

به قلم: علی سبزیی

مولانا محمد جلال الدین بلخی زاده به سال 586 شمسی در شهر بلخ یکی از استثنایی ترین چهره های ادب و فرهنگ وتاریخ ایران زمین است. او که از کودکی با تعالیم پدر فقهیش گام در جاده فقه گذاشته بود، پس از حضور اجباری در شهر قونیه و دیدار حیرت انگیزش یا محمد ملک داد تبریزی معروف به شمس تبریزی از سجاده نشینی باوقار و فقیهی سنتی تبدیل به عارفی باذوق و شاعری سوخته وشیفته می شود .

البته که از تاثیر فروان وعجیب شمس بر مولانا بسیار گفته اند و بی شک مهمترین رویداد زندگی پر فرازو نشیب مولانا دیدارش با شمس تبریزی بوده است. اما نباید از زمینه درونی و استعداد شخصی مولانا و آمادگی پذیرش این تغییرات هم غافل بود و البته از حضور حضرتش در شهر چند صدایی، چند فرهنگی و چند مذهب قونیه. جایی که در روزگار مولانا تلاقی فرهنگ های ایرانی، اسلامی ، عثمانی و رومی بود و باشندگی مولانا در آن محیط و تساهل و تسامح جاری در همه ابعاد فرهنگی آن شهر تاثیرعمیقی و بر ذهن و روان حساس مولانا گذاشت.

شمس، الماس درون مولانا را کشف کرد و جلا داد و باعث شد فقیه سنتی قونیه، حجت الاسلام آینده شهر و مرید شاگردان بسیار خشک و مقدس مآب به شاعری نازک دل، که دل به رقص و سماع وموسیقی دارد بدل شود. حسادت شاگردان و به روایتی حتی فرزند مولانا باعث دوبار غیبت شمس شد .غیبت دوم شمس به غیبت ابدی تبدل می شود و مولانای پخته شده، در کوره عشق شمس سوخته می شود. پس از غیبت شمس زندگی مولانا از لونی دگر شد. شورانگیز ترین غزلیات ادب پارسی را مولانا پس از هجرت شمس سرود. دیوان شمسی که از نظر تنوع وزن های به کار رفته در تاریخ ادب پارسی بی نظیر است (استفاده بیش از 40 وزن متنوع) و ابداعاتی در استفاده متفاوت از ردیف و حتی ایجاد قالبی جدید به نام غزل مثنوی بخشی از خلاقیت مولانا در دیوان کبیر شمس است.

و اما مثنوی اثر جاودانه مولانا خود حکایتی دیگر دارد. ریختن این همه بحر معانی از عرفان و روان شناسی و ادب و... در کوزه الفاظ تنها از شخصیتی چون مولانا بر می آید. مثنوی مولانا ادامه ی منطقی جریان عرفان عاشقانه ای است که از سنایی و عطار شروع شد و در مقابل عرفان زاهدانه و خشک مکتب بغداد قرار داشت.

آثار منظوم: مثنوی معنوی و کلیات شمس تبریزی

جریان تصحیح علمی مثنوی با تصحیح رینولد نیکلسون شروع و با تصحیح محمد علی موحد به پایان خود رسیده است. خوشبختانه نسخه هایی از مثنوی که به خط شاگردان مولانا ثبت شده و بعضا به رویت خود مولانا هم رسیده است، در کتابخانه های مختلف دنیا علی الخصوص در کتابخانه موزه مولانا موجود است. بهترین تصحیح موجود که حاصل تلاش چند ده ساله محصص آن است، مثنوی به تصحیح دکتر محمد علی موحد است. این تصحیح بر اساس مقایسه و مقابله 11 نسخه صورت گرفته است که 8 تا 9 مورد آن، نسخه‌هایی هستند که طی 30 سال پس از وفات مولانا یعنی تا آخر قرن هفتم هجری کتابت شده‌اند.

موحد در این کار، خود را مقید به نسخ قرنی که مثنوی در آن سروده شده دانسته و پا از آن فراتر ننهاده است؛ چراکه کلیه تحریفات و دستبردها به متن مثنوی نیز، پس از آن روی داده است. رفع اشتباهات کاتبان، تصحیح متون عربیِ مثنوی اعم از روایات و دیگر متون و دقت نظر کامل در مثنوی مصحح نیکلسون و عنایت به زبان و لهجه فارسی زمان مولانا از ویژگی های این تصحیح است. با این تصحیح می توان گفت عملاً در حوزه تصحیح مثنوی معنوی کار به پایان رسیده است و ما اکنون با نزدیک ترین متن به سروده مولانا روبرو هستیم و از این پس باید به بررسی ابعاد دیگر مثنوی پرداخت. این کتاب به همت نشر هرمس و درشمایلی زیبا و چاپ مرغوب منتشر شده است .تصحیحی هایی جدیدی هم که دکتر سروش و محمدرضا برزگر خالقی و قوام الدین خرمشاهی بر اساس نسخه قونیه هم قابل توجه هستند.

در حوزه تصحیح دیوان شمس تنها نسخه موجود قابل اعتماد، نسخه ای است که مرحوم بدیع الزمان فروزانفر سالها پیش تصحیح کرده است و متاسفانه اشعار و ابیات زیادی از شاعران دیگر به این دیوان راه یافته و نیاز به تصیحیحی مجدد از این مجموعه کبیر به شدت احساس می شود. البته دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در گزینه دوجلدی که از دیوان شمس تبریزی منتشرکرده است بسیار از غلط های فاحش و ابیات الحاقی و سست غزلیات و اشعاری که از دیگران به دیوان شمس راه یافته است را حذف کرده و متنی نسبتا منقح به دست داده است. یک مقدمه عالی دویست صفحه ای هم که درباره مولانا زمانه و آثارش است به غنای این کتاب افزوده است.

جریان جدید شرح مثنوی هم با تلاش های علامه بدیع الزمان فروزانفر و کتاب شرح مثنوی شریف آغاز شد که با مرگ نابهنگام استاد ناتمام ماند. هرچند دکتر جعفر شهیدی این شرح را به سبک و سیاق فروزانفر ادامه داد، اما شرح ایشان هرگز به پای شرح عالمانه استاد فروزانفر نرسید. در سالهای اخیر شرح کامل و بیت به بیت استاد کریم زمانی و بررسی نکات عرفانی و ادبی اجتماعی مستتر در مثنوی هم علاقه مندان عادی مثنوی را راضی کرده است و هم به مذاق اساتید و اهالی ادبیات خوش آمده است.

به تازه گی هم انتشارات نشرنو کتاب مستطاب 2 جلدی نردبان آسمان نوشته محمد شریفی را در 2 جلد به چاپ رسانده که همه ابیات مثنوی را به نثر آورده است و تمام ابیات مشهور و مهم و نکته دار را هم در متن آورده است. در جلد دوم این کتاب ریشه و منبع تمام داستان های مثنوی را بررسیده است که پس از کتاب احادیث و قصص مرحوم فروزانفر اثری بسیار محققانه است.کتاب پله پله تا ملاقات خدا از دکتر عبدالحسین زرین کوب هم اثر بسیار معتبری در شناخت مولانا وشمس است. زرین کوب در مقدمه این اثر، علت تصنیف این اثر را درخواست های زیاد مخاطبان برای تالیف اثری مستند و آسان خوان در باره زندگی مولانا و روابط او با شمس برای عموم مردم ذکر کرده است. این کتاب منبعی بسیار مناسب از دیدگاه تاریخی و ادبی برای شناخت مولانا و شمس تبریزی است.کتاب مولوی نامه علامه همایی هم از مهمترین و اقدم کارها در شناخت مولاناست .

.کتاب های ارجمند دکتر محمد علی موحد شامل باغ سبز، قصه قصه ها و شمس تبریزی هم از بهترین تصنیف ها در شناخت مولانا و رابطه او با شمس است.همچنین رساله سپهسالار هم توسط که موحد تصحیح شده است، نزدیک ترین و معتبرترین زندگینامه به زمان مولاناست.

آثار منثور

فیه ما فیه-مجالس سبعه مکتوبات

پس از تصحیح عالمانه مجموعه مقالات شمس تبریزی بوسیله دکتر محمدعلی موحد موج جدیدی از شمس پژوهی در ادبیات ایران شکل گرفت و از برخی مبهمات اندیشه مولانا رخ گشایی شد و شمس تبریزی که بعضی در حتی وجود تاریخیش تشکیک کرده بودند بیشتر شناسا شد. مطابق معمول کتاب شمس تبریزی دکتر موحد بهترین منیع برای شناخت شمس است.

سال گذشته کتاب 2 جلدی مهدی سالاری که تایید اساتیدی چون مصطفی ملکیان و محمد علی موحد را نیز همراه داشت منتشر شد. جلد اول این کتاب درباره اندیشه های حکمی شمس و نوع خاص زبان شمس است و جلد دوم گزیده ای ازاشعار و نثر درخشان شمس . این کتاب بهترین منبع برای شناخت شمس است که بوسیله انتشارات نی چاپ شده است.

در سالهای اخیر با ترجه اشعار و اندیشه های مولانا و آشنایی مردمان ملل دیگر با ملای روم، موج وسیعی از مولانا خوانی، مولانا پژوهی و انتشار کتاب های داستانی درباره مولانا و علی الخصوص رابطه مرموزش با شمس چاپ شده که مشهور ترین این کتاب ها ملت عشق است که الیف شافاک نویسنده ترک فرانسوی تبار چاپ کرد. ملت عشق درکشور خودمان هم توسط ناشران مختلف بارها و بارها به چاپ رسیده است که یکی از پرفروش ترین کتابهای سال های اخیر است.

کتاب کیمیا خاتون از سعیده قدس و کتابهای نهال تجدد هم از پرفروش ترین کتاب هایی است که دراین حوزه چاپ شده است.

اقبال عمومی جهانیان نسبت به مولانا که در حوزه موسیقی،فیلم و رمان قابل ملاحظه است لزوم توجه بیشتر به سرمایه های فرهنگی کشورمان را گوشزد می کند. هرچند شخصیت هایی مانند مولانا متعلق به همه مردم جهان هستند اما دریغ است اویی که بیشتر از نود درصد اشعارش به زبان شیرین پارسی ست نزد همزبانانش چندان شناخته شده نباشد و آثار گرانقدرش خوانده نشود.

برای مشاهده سایر کتاب ها در این زمینه به این لینک مراجعه بفرمایید.